Η πρώτη χαρακτηριστική και λεπτομερής ιστορική ανασκόπηση της μάχης εδόθη από τον Άγγλον ιστορικό και νομικό σερ Έντουαρντ Σέπερντ Κρήσυ, (1812-1878), ο οποίος στο περίφημον έργον του «Οι δεκαπέντε αποφασιστικές μάχες του Κόσμου» (1851) την ανεκήρυξεν ως θρίαμβον της χριστιανικής Ευρώπης επί των παγανιστών αγρίων της Ασίας, διασώζουσα την κλασική κληρονομία και τον ευρωπαϊκόν πολιτισμόν. Γράφει με εξαιρετικήν γλαφυρότητα : «Η νίκη που είχεν κερδίσει τότε ο Ρωμαίος στρατηγός Αέτιος, με τους Γότθους συμμάχους του, επί των Ούννων, ήταν η τελευταία νίκη της Αυτοκρατορικής Ρώμης. Αλλά ανάμεσα στους μακροσκελείς θριάμβους των καταλόγων των επετειακών ημερών (fasti), ολίγες ημπορούν να ευρεθούν, οι οποίες για την σπουδαιότητά τους και το απόλυτον όφελος για την ανθρωπότητα, να είναι συγκρίσιμες με αυτήν την εκπνοήν της προσπαθείας των όπλων της Ρώμης.
Πράγματι, δεν της διήνοιξε καμίαν νέα κατακτητικήν σταδιοδρομία – δεν ηδραίωσεν τα στηρίγματα της δυνάμεώς της – δεν ανέτρεψεν την ταχείαν αμπώτιδα της τύχης της. Η αποστολή της ή η ιδία η Αυτοκρατορική Ρώμη, στην πραγματικότητα, είχεν ήδη ολοκληρωθεί. Αυτή είχεν παραλάβει και μεταδώσει μέσω της πάλαι ποτέ ευρείας κυριαρχίας της τον πολιτισμόν της Ελλάδος. Είχεν θραύσει τα εμπόδια των στενών εθνικοτήτων μεταξύ των διαφόρων κρατών και φυλών που κατώκουν γύρω από τις ακτές της Μεσογείου. Είχεν συγχωνεύσει αυτές και πολλές άλλες φυλές σε μιαν οργανωμένην αυτοκρατορία, συνδεδεμένες μεταξύ τους από μια κοινότητα νόμων, κυβερνήσεως και θεσμών. Υπό το καταφύγιον της πλήρους δυνάμεώς της, είχεν αναδυθεί στην γη η Αληθινή Πίστη και κατά τα χρόνια της παρακμής της είχεν τροφοδοτηθεί έως της ωριμάνσεώς της και είχεν εξαπλωθεί σε όλες τις επαρχίες που υπήκουσαν ποτέ στην εξουσίαν της.
Για κανέναν περαιτέρω ευεργετικόν σκοπό για την ανθρωπότητα δεν θα ημπορούσε να αποκατασταθεί ή να παραταθεί η κυριαρχία της επταλόφου πόλεως. Αλλά ήταν πολύ σημαντικόν για την ανθρωπότητα ποία έθνη θα έπρεπε να μοιράσουν μεταξύ τους την πλουσία κληρονομία της αυτοκρατορίας της Ρώμης : Αν έπρεπε οι Γερμανοί και οι Γότθοι πολεμιστές να σχηματίσουν κράτη και βασίλεια από τα θραύσματα των κυριαρχιών της και να καταστούν τα ελεύθερα μέλη της κοινοπολιτείας της Χριστιανικής Ευρώπης ή αν έπρεπε οι παγανιστές άγριοι από τα άγρια τμήματα της Κεντρικής Ασίας να συντρίψουν τις βάσεις του κλασικού πολιτισμού και τους πρώτους θεσμούς των εκχριστιανισμένων Γερμανών, σε ένα απελπιστικόν χάος βαρβαρικής κατατακτήσεως. Οι χριστιανοί Βησιγότθοι του βασιλέως Θεοδωρίχου επολέμησαν και εθριάμβευσαν στο Σαλόν, στο πλευρόν των λεγεώνων του Αετίου. Η κοινή τους νίκη επί της ουννικής στρατιάς όχι μόνον περιέσωσεν επ΄ολίγον από την καταστροφήν το γήρας της Ρώμης, αλλά διετήρησεν επί αιώνες δυνάμεως και δόξης το γερμανικόν στοιχείο στον πολιτισμόν της συγχρόνου Ευρώπης.
Προκειμένου να εκτιμήσουμε την πλήρη σημασία για την ανθρωπότητα της μάχης του Σαλόν, πρέπει να έχουμε σταθερώς υπ΄ όψη μας ποιοι και τι ήσαν οι Γερμανοί, καθώς και τις σημαντικές διακρίσεις μεταξύ αυτών και των πολυαρίθμων άλλων φυλών που επετέθησαν στην Ρωμαϊκήν Αυτοκρατορία και πρέπει να γίνει κατανοητόν ότι τα γοτθικά και τα σκανδιναβικά έθνη περιλαμβάνονται στην γερμανικήν φυλή. Τώρα, σε δύο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά οι Γερμανοί διέφεραν από τους Σαρμάτες, καθώς και από τα σλαβικά έθνη, μάλιστα δε και από όλες εκείνες τις άλλες φυλές στις οποίες οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι έδωσαν τον χαρακτηρισμό των βαρβάρων. Αναφέρομαι στην προσωπική τους ελευθερία και στον σεβασμόν για τα δικαιώματα των ανδρών και δεύτερον, στον σεβασμό που επεδείκνυαν στο γυναικείον φύλο και στην αγνότητα για την οποίαν το τελευταίον ετιμάτο στους λαούς του Βορρά.
Αυτά ήσαν τα θεμέλια αυτής της αξιοπρεπείας, του αυτοσεβασμού και της καθαρότητος των τρόπων, που ημπορούν να εντοπισθούν μεταξύ των Γερμανών και των Γότθων κατά την διάρκειαν των παγανιστικών χρόνων και τα οποία, όταν τα συναισθήματά τους διεφωτίσθησαν από τον Χριστιανισμόν, ανέδειξαν εκείνα τα υπέροχα χαρακτηριστικά του χαρακτήρος που διακρίνουν την εποχήν του ιπποτισμού και του ρομαντισμού. Αυτό που έκανε για την ανθρωπότητα η ανάμειξη της γερμανικής γενεάς με τον κλασικόν κόσμον, κατά την πτώση της Δυτικής Αυτοκρατορίας, ημπορεί να γίνει καλύτερον αισθητόν εάν ιδούμε σε πόσον μεγάλον μέρος της γης επεξετάθη τώρα η επιρροή του γερμανικού στοιχείου.
Επηρεάζει, ολίγον έως πολύ, ολόκληρον την δυτικήν Ευρώπη από την κορυφήν του Βοθνικού Κόλπου μέχρι το νοτιότερον ακρωτήριον της Σικελίας, από τον ποταμόν Όντερ και την Αδριατική έως τις Εβρίδες και την Λισαβόνα. Είναι αλήθεια ότι η γλώσσα που ομιλείται σε μεγάλο μέρος αυτού του χώρου δεν είναι κυρίως η γερμανική. Αλλά ακόμη και στην Γαλλία, στην Ιταλία και στην Ισπανία, η επιρροή των Φράγκων, των Βουργουνδών, των Βησιγότθων, των Οστρογότθων και των Λομβαρδών, ενώ έχει χρωματίσει ακόμη και την γλώσσα, έχει αφήσει το ανεξίτηλον και ευανάγνωστον σημάδι της στο αίμα και στους θεσμούς.
Η Γερμανία, οι Κάτω Χώρες, η Ελβετία ως επί το πλείστον, η Δανία, η Νορβηγία και η Σουηδία, και οι ιδικές μας νήσοι, είναι όλα βεβαίως γερμανικά, στην γλώσσα, στο αίμα και στους θεσμούς. Αλλά όλη η Νότιος Αμερική είναι γεμάτη από Ισπανούς και Πορτογάλους. όλη η Βόρειος Αμερική και όλη η Αυστραλία, με Άγγλους. Δεν λέγω τίποτα για τις προοπτικές και την επιρροή της γερμανικής φυλής στην Αφρική και στην Ινδία: Αρκεί να ειπούμε ότι η μισή Ευρώπη, και όλη η Αμερική και η Αυστραλία, είναι Γερμανοί, πλήρως ολίγον έως πολύ, στην φυλή, στην γλώσσα ή στους θεμούς ή σε όλα»
Οι επιθέσεις του Αττίλα κατά της Δυτικής αυτοκρατορίας ανανεώθησαν συντόμως, αλλά ποτέ με τέτοιον κίνδυνο για τον πολιτισμένο κόσμο όπως εκείνος που τον απειλούσε πριν από την ήττα του στο Σαλόν. Και με τον θάνατόν του, δύο έτη μετά από εκείνην την μάχη, η τεραστία αυτοκρατορία που είχεν ιδρύσει η ιδιοφυΐα του διελύθη ταχέως από τις επιτυχημένες εξεγέρσεις των υπηκόων εθνών. Το όνομα των Ούννων έπαψε μετά μερικούς αιώνες να εμπνέει τον τρόμον στην Δυτικήν Ευρώπη και η υπεροχή τους παρήλθεν μαζί με την ζωή του μεγάλου βασιλέως από τον οποίον είχεν αυξηθεί τόσον τρομακτικώς».
Ο επίσης Άγγλος Τζων Τζούλιους Κούπερ, Β’ Υποκόμης του Νόργουϊτς (1929-2018), ιστορικός διάσημος για τα έργα του περί τη Βενετίας και του Βυζαντίου, επαναλαμβάνει κάπως τον σερ Έντουαρντ Κρήσυ, λέγων για την μάχην των Καταλαυνικών πεδίων [στο έργον του «Βυζάντιον: Οι πρώϊμοι αιώνες»,1988]: «Οι λεπτομέρειες των δυτικών εκστρατειών του Αττίλα δεν χρειάζεται να μας απασχολούν εδώ. Ωστόσον, δεν πρέπει ποτέ να λησμονηθεί ότι, το θέρος του 451 και πάλιν το 452, ολόκληρος η μοίρα του δυτικού πολιτισμού εκρέμετο στην ισορροπία. Εάν ο ουννικός στρατός δεν είχεν σταματηθεί σε αυτές τις δύο διαδοχικές εκστρατείες, εάν ο αρχηγός του είχεν ανατρέψει τον Βαλεντινιανό από τον θρόνο του και είχε δημιουργήσει την ιδικήν του πρωτεύουσα στην Ραβέννα ή στην Ρώμη, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τόσον η Γαλατία όσον και η Ιταλία θα είχαν υποβιβασθεί σε πνευματικές και πολιτιστικές ερήμους, εξ ίσου βεβαίως και εξ ίσου ολοκληρωτικώς όσον η Βαλκανική χερσόνησος υπεβιβάσθη από τους Οθωμανούς Τούρκους χίλια χρόνια αργότερον».
Ωστόσον, οι σύγχρονοι συγγραφείς έχουν ως επί το πλείστον απομακρυνθεί από αυτήν την παραδοσιακήν άποψη, ορισμένοι δε κατηγοριοποιούν την «Μάχη των Εθνών» ως μια μάχη που έθραυσεν τον μύθον του αηττήτου των Ούννων [Ρίτσαρντ Χολμς και Μάρτιν Έβανς (2006), «Πεδίον μάχης : Αποφασιστικές συγκρούσεις στην Ιστορία»]: «Αν και η μάχη του Σαλόν δεν ήταν μια καταστροφή, ήταν σημαντική, καθώς υπήρξεν η πρώτη φορά που ο Αττίλας είχεν ηττηθεί και είχε σοβαρές απώλειες. Το Σαλόν διέλυσεν τον μύθον του αηττήτου που είχε λειτουργήσει λίαν δυναμικώς τόσον στους εχθρούς όσον και στους συμμάχους του. Ο Αττίλας απέθανε το 435 και οι διάδοχοί του δεν ημπόρεσαν να αναδημιουργήσουν την τρομερά δύναμη που είχε διοικήσει.»
Ο Άγγλος ιστορικός Νόελ Τζέφρεϋ Πάρκερ (γεννηθείς το 1943) που ειδικεύεται στην ιστορία της Δυτικής Ευρώπης, της Ισπανίας και του πολέμου κατά την πρώιμο σύγχρονο εποχή, καθηγητής Ιστορίας στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιον του Οχάϊο, αποκαλέι την Μάχην των Εθνών έναν θρίαμβον της ρωμαϊκής αμυντικής στρατηγικής. Λέγει επακριβώς : «Η αποτυχημένη εισβολή του Αττίλα στην Γαλατία το 451 παρέχει ένα εξαιρετικόν παράδειγμα της επιτυχίας της στρατηγικής εν τω βάθει αμύνης της Ρώμης» [(1995). «Η εικονογραφημένη ιστορία του Πολέμου από υο Κέμπριτζ: Ο θρίαμβος της Δύσεως».
Ο Άρθερ Φέριλ (γεννηθείς το 1938), ομότιμος καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιον της Ουάσιγκτον στο Σιάτλ, ένας σεβαστός ειδικός στην Αρχαία Ρώμη και στην γενική στρατιωτικήν ιστορία, σημειώνει ότι, εκτός από την μάχη του Καρκάρ, (διεξαχθείσα το 853 π.Χ. στην τοποθεσία της αρχαίας πόλης Καρκάρ ευρισκομένης στην νυν βορειοδυτική Συρία, μεταξύ του βασιλέως της Ασσυρίας Σαλμανασέρ Γ΄ και του συνασπισμού γειτονικών βασιλείων της ευρυτέρας περιοχής), αυτή ήταν η πρώτη σημαντική σύγκρουση που περιελάμβανε μεγάλες συμμαχίες και από τις δύο πλευρές. Κανένα έθνος δεν εκυριάρχει σε καμίαν πλευρά. Αντιθέτως, δύο συμμαχίες συνηντήθησαν και επολέμησαν σε εκπληκτικόν για την εποχή συντονισμόν. Γράφει: «Αφού εξησφάλισεν τον Ρήνο, ο Αττίλας μετεκόμισε στην κεντρική Γαλατία και επολιόρκησε την Ορλεάνη. Εάν είχεν επιτύχει τον στόχον του, θα ήταν σε ισχυρά θέση ώστε να υποτάξει τους Βησιγότθους στην Ακουιτανία, αλλά ο Αέτιος είχε δημιουργήσει έναν τρομερόν συνασπισμό εναντίον των Ούννων. Εργαζόμενος μανιωδώς, ο Ρωμαίος ηγέτης είχε δημιουργήσει μια ισχυρά συμμαχία Βησιγότθων, Αλανών και Βουργουνδών, ενών αυτούς με τον παραδοσιακόν εχθρόν τους, τους Ρωμαίους, για την υπεράσπιση της Γαλατίας. Παρ’ όλον που όλες οι πλευρές προστασίας της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας είχαν κοινό μίσος για τους Ούννους, ήταν ακόμα ένα αξιοσημείωτον επίτευγμα από την πλευρά του Αετίου το ότι τους έσυρε σε μίαν αποτελεσματική στρατιωτική σχέση.»
H Μέγκαν ΜακΕβόϋ, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχαίας Ιστορίας του Πανεπιστημίου Μακουάρη της Αυστραλίας, αναφέρει επίσης ότι η επιτυχής κατασκευή και χρήση των ομοσπονδιών στην Γαλατία από τον Αέτιον ήταν απόδειξη για τις διπλωματικές και διοικητικές του ικανότητες, καθώς και για την επιρροή της στρατιωτικής του επιτυχίας [«Η διακυβέρνηση του Παιδιού Αυτοκράτορος στην όψιμο ρωμαϊκή Δύση 367–455 μ. Χ.» (2013)]: «Το επίτευγμα του Αετίου στην σύνθεση της βαρβαρικής συνομοσπονδίας της οποίας ηγήθη εναντίον των Ούννων το 451 ήταν σημαντικό. Ήταν μια κρίσιμος στιγμή, κατά την οποίαν η μόνη επιλογή ήταν να δοκιμασθεί ο ιστός των αβεβαίων συμμαχιών που είχαν δημιουργηθεί με διάφορες βαρβαρικές ομάδες στην Γαλατία τις τελευταίες δεκαετίες: Τους Ριπουαρίους και Σαλίους Φράγκους στον μέσον και κάτω Ρήνο. τους Αλανούς στη Βαλέντια και τους Αουρελίους, τους Βουργουνδούς της Σαβοΐας (Σαπαούντια) και κυρίως τους Βησιγότθους της «Ακουϊτανίας της Δευτέρας», οι οποίοι έπρεπε να πεισθούν από έναν ειδικόν απεσταλμένο να πολεμήσουν τιθέμενοι υπ’ αυτόν. Και όταν εδοκιμάσθησαν, αυτές οι συμμαχίες ίσχυαν: Η δύναμη που συνεκέντρωσεν ο Αέτιος ήταν απόδειξη και της διπλωματικής του ικανότητος και τους βαθμού στον οποίον οι στρατιωτικές του επιτυχίες τις προηγούμενες δύο δεκαετίες είχαν εντυπωσιάσει αυτές τις διαφορετικές βαρβαρικές ομάδες, μερικές από τις οποίες, όπως οι Βησιγότθοι, είχαν υποταχθεί σε παλαιοτέρα περίπτωση στους Ούννους βοηθητικούς υπό την εντολήν του Αετίου».
Ο Δόκτωρ Χυούν Τζιν Κιμ, ένας Αυστραλός ακαδημαϊκός, λόγιος και ιστορικός συγγραφεύς, κορεατικής καταγωγής, μελετητής της αρχαίας Ελλάδος, της Ρώμης και της Κίνας [«Οι Ούννοι, η Ρώμη και η Γέννεση της Ευρώπης», 2013] πιστεύει ότι η μάχη είχε σημαντικόν αντίκτυπο στο μέλλον της Ρωμαϊκής Γαλατίας. Δεν πιστεύει όμως ότι ήταν μια θρησκευτική και πολιτιστική νίκη επί των Ούννων της Κεντρικής Ασίας (σελίδες 73-74) Ο Κιμ υποστηρίζει ότι η μάχη απεδυνάμωσε σημαντικώς την στρατιωτικήν ικανότητα των Αλανών, των Βησιγότθων και των Ρωμαίων, γεγονός που επέτρεψεν την φραγκική και βουργουνδική ηγεμονία στη Βόρειον Γαλατία. Πιστεύει επίσης ότι εδημιούργησεν την σταδιοδρομία του Οδοάκρου, ο οποίος αργότερον ίδρυσεν το ιδικόν του Βασίλειον σντην Ιταλία αφού καθήρεσε τον τελευταίον Δυτικό Ρωμαίον Αυτοκράτορα και υπετάγη στην Κωνσταντινούπολη (σελίδες 80-83).
Συμπερασματικώς, η μάχη των Καταλαυνικών Πεδίων ήταν κάτι πολύ περισσότερον από μιαν ακόμη πολυαίμακτο μάχη σε μιαν εποχήν λουτρών αίματος.
Εάν οι Ούννοι είχαν επικρατήσει, οι «Σκοτεινοί Αιώνες» που ηκολούθησαν θα ήσαν πολύ ζοφερότεροι από εκείνους που εξεκίνησαν πράγματι έναν αιώνα μετά την μάχη. Οι Ούννοι δεν «εξερωμαΐσθησαν», όπως οι Γότθοι και (σε μικρότερον βαθμόν) οι Φράγκοι, οι οποίοι εκληρονόμησαν το μεγαλύτερον μέρος της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας μετά την κατάρρευσή της, μια γενεά αργότερον. Οι βάρβαροι ασιανογενείς Ούννοι δεν θα διετήρουν ζώσα την φλόγα του Ελληνικού/Δυτικού πολιτισμού μετά την Ρώμη.
Γιάννης Ηλιού
