ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ  «ΙΣΠΑΝΙΚΗΣ ΑΝΑΚΑΤΑΛΗΨΕΩΣ»

Το 1064 τα προσφάτως ηνωμένα βασίλεια της Αραγωνίας και της Καταλωνίας με αφε­τηρίαν την πόλη Παμπλόνα και υπό την ηγεσία του κόμη Μπερενγκέρ Α’, κατέλαβαν την συ­νοριακή πόλη Μπαρμπάστρο στην βόρειον Ισπανία, με την βοήθειαν Φράγκων μισθοφό­ρων. Ταυτοχρόνως στη Δύση οι πορτογαλικές δυνάμεις εκυρίευσαν την Κοΐμπρα.

Η προέλαση των χριστιανικών βασιλείων εγνώρισεν το αποκορύφωμά της το 1085, όταν οι καστιλλιανικές δυνάμεις του ηνωμένου βασιλείου της Καστίλλης και της Λεόν, υπό τον Αλφόνσο ΣΤ’, εκατόρθωσαν να προσαρτήσουν το περιβόητο μουσουλμανικό Τολέδο, αναγκάζουσες τον εμίρη Αλ-Μουταμίδ να ζη­τήσει εσπευσμένα στρατιωτική ενίσχυση από τους Βερβέρους. Η ανταπόκριση ήταν άμεση, καθώς την ίδια χρονιά ο Γιουσούφ ιμπν Τασουφίν, ηγέτης των Βερβέρων της δυνα­στείας των Αλμοραβιδών, διέσχισεν τα στενά του Γιβραλτάρ και σκορπίζοντας κύματα εν­θουσιασμού στο αραβικό στρατόπεδο κατάφερε να νικήσει τους Καστιλλιάνους το 1086 στη μάχη του Σαγκράθας. Η αντεπίθεση των μουσουλμάνων ήταν τόσον ορμητική, ώστε τα αραβικά στρατεύματα μέχρι το 1091 είχαν α­ναπτυχθεί ως την πόλη της Βαλένθια, στην ανατολικήν Ισπανία, η οποία έκτοτε απετέλεσε το επίκεντρον ακαταπαύστων συγκρούσε­ων μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων

Ανάμεσα στους πολλούς ισχυρούς περι­φερειακούς άρχοντες της Καστίλλης διασημότερος υπήρξεν ο βησιγοτθικής καταγωγής Ροντρίγκο (Ρόντεριχ) Ντιάζ ντε Βιβάρ ο επονομαζόμενος στην αραβική γλώσσα «Ελ Σιντ», δηλαδή ο άρχων. Εκτός από τους υπέροχους μύθους περί του θεόπνευστου ιδεαλισμού του και των διαβόητων κατορθωμάτων του ο Σιντ ήταν ένας ατρόμητος και επιθετικός «κοντοτιέρος», ένας μεσαιωνι­κός μισθοφόρος πολεμιστής-τέκνο της συγκεκριμένης εποχής. Παρέχων τις υπηρεσίες του σε χριστιανούς και μουσουλμάνους ηγεμόνες, πολεμούσε κυρίως για προσωπικόν του όφε­λος, με επιστέγασμα αυτής της δράσεώς του την επιτυχή κατάληψη της πόλεως Βαλένθια το 1094.

Η ανθηρή πόλη Βαλένθια αποτελούσε α­πώτερον στόχο των αραγωνικών στρατευμά­των από το 1086 μέχρι το 1089, οπότε την επο­λιόρκησαν συστηματικά εμποδιζόμενοι κυ­ρίως από τις δυνάμεις του Σιντ. Αντίστοιχα ο βασιλεύς της Καστίλλης Αλφόνσος επεχείρη­σε να καταλάβει την πόλη αρχικώς με ναυτικόν αποκλεισμό, με την συνδρομή συμμαχικού ι­ταλικού στόλου. Ο ανεξάρτητος Σιντ επετέ­θη κατά του Αλφόνσου και εμποδίζων την απόπειρα θαλασσίου αποκλεισμού εκατάφερε να μείνει ο μοναδικός ισχυρός διεκδι­κητής, πολιορκητής και κατακτητής της Βα­λένθια.

Πριν από τον θάνατό του, το 1099, ο Σιντ εκυρίευσε μια σειρά από κάστρα και πόλεις της ανατολικής Ισπανίας αυξάνων την προσωπική του περιφερειακή δύναμη, κα­θώς κατόρθωνε με ιδιαιτέραν επιτυχία να αλ­λάζει διαρκώς συμμάχους και στρατόπεδα. Η απώλεια της ηγετικής αυτής φυσιογνωμίας είχεν ως αποτέλεσμα την ανακατάληψη της Βαλένθια από τις ενισχυμένες μαυριτανικές δυνάμεις του Γιουσούφ το 1102. Τέσσερα χρόνια αργότερον ο Γιουσούφ απεβίωσε έχων κατορθώσει να αναστείλει την επέκτα­ση των χριστιανικών βασιλείων νοτίως του ποταμού Τάγου, ο οποίος απετέλεσε πλέον το νέο φυσικό σύνορο μεταξύ του χριστιανικού Βορρά και του μουσουλμανικού Νότου, κατά μήκος της κεντρικής Ισπανίας.

Ο καινούργιος κύκλος συρράξεων εξεδηλώθη κυρίως βορειοανατολικώς, στην κοιλάδα του ποταμού Εβρου, η οποία απετέλεσεν πεδίον συγκρούσεων για αρκετά χρόνια. Νέος στόχος των χριστιανικών δυνάμεων ήταν πλέον η ισχυρά πόλη της Σαραγόσας, η επιχείρηση ανακτήσεως της οποίας το 1118 ε­ξελίχθηκε σε διεθνή σταυροφορία. Μεγάλος αριθμός ιπποτών από την νότιον Γαλλία συμμε­τείχε στην πολιορκία της πόλεως, μεταλαμπα­δεύων στους Ισπανούς συμμάχους την εμπειρία, το θρησκευτικόν μένος κατά των «απίστων» και ις πολύτιμες γνώσεις που απέκτησαν από τις συγκρούσεις τους με μουσουλμανικούς στρατούς στην Παλαιστίνη. Ενας βετεράνος της πολιορκίας της Ιερουσαλήμ, ο Γκαστόν ντε Μπέρν διορίσθηκε υπεύθυνος για την κατασκευήν πολιορκητικών μηχανών και πυροβολικού. Ως ανταμοιβή ο βασιλεύς της Αραγωνίας Αλφόνσος Α’ ο επονομαζόμενος Μαχητής, του παρεχώρησε την πόλη όταν οι Ισπανοί σταυροφόροι την εκυρίευσαν. Η γενοκτονική αιμα­τοχυσία που επηκολούθησε ήταν αναμενομένη για τέτοιου είδους πολιορκίες, ιδιαιτέρως στο πλαίσιον ενός «ιερού» θρησκευτικού πολέμου διεξαγομένου και από τις δύο αντιμαχόμενες παρατάξεις.

Ο νικητής αραγωνικός στρατός συνεχί­ζων την θυελλώδη προέλασή του κατέκτησεν τις πόλεις Τουδέλα και Ταραζόνα το έτος 1119, ενώ το επόμενον έτος ήταν η σειρά της Καλαταγιούδ να υποκύψει στη σταυροφορικήν πολεμική μηχανή. Η απρόσμενη ήττα των χριστιανών το 1134 στην πόλη Φράγα και ο θάνατος του Αλφόνσου εκλόνισαν το ηθικό της χριστιανικής παρατάξεως, η οποία ουσια­στικώς έμενε «ακέφαλη». Ο κόμης της Βαρκε­λώνης Ραμόν Μπερενγκέρ Δ΄ δεν έχασε τη μεγάλη ευκαιρία που του παρουσιάσθηκε και αναλαμβάνων την γενική διοίκηση των ι­σπανικών στρατευμάτων εσυνέχισε με επιτυ­χίαν την επιχείρηση απελευθερώσεως των πό­λεων Τορτόζα (το 1148) και Λερίντα (το 1149). Λόγω της σημαντικής συμβολής τους στην πολιορκία της Τορτόζα ο Μπερενγκέρ εδώρι­σε στους Ιωαννίτες ιππότες το προκεχωρημένο κάστρο της Αμπόστα.

Συμφώνως προς τους κανόνες της εποχής σε  κάθε νέα περιοχή που κατακτούσαν οι χρι­στιανικοί στρατοί εδημιουργούσαν νέες πό­λεις και επισκοπές. Από τον 11^ον  αιώνα οι Καστιλλιάνοι άρχοντες και η καθολική εκκλη­σία ανέθεταν την προστασία των συνορια­κών γραμμών σε ιπποτικά τάγματα ή σε υποτε­λείς τοπάρχες – «βασσάλους», που αναλόγως προς την φήμη, την κοινωνικήν θέση, τον εξοπλισμόν και την πολεμική δράση τους επεχορηγούντο με α­ντίστοιχα κονδύλια για τις επιχειρήσεις τους κατά των «απίστων». Με την πάροδον του χρόνου εύπορες ομάδες πολεμιστών που δεν ετύγχαναν ευγενικής καταγωγής ανελάμβαναν την προάσπιση εδαφών με αντάλλαγ­μα την φορολογικήν απαλλαγή τους έναντι του επικυριάρχου τους.

Στα μέσα του 12ου αιώνα η στρατιωτικώς εξασθενημένη δυναστεία των Αλμοραβιδών αντεκαταστάθη από μια ισχυρότερη αφρι­κανική δυναστεία, τους Αλμοχαβίδες. Οι σκληροτράχηλοι και φιλοπόλεμοι Αλμοχαβί­δες (με τα χαρακτηριστικά ξυρισμένα κρα­νία) διέσχισαν εκ νέου τα στενά του Γιβραλ­τάρ και κατέλαβαν τη Σεβίλλη το 1147. Τον ί­διο χρόνο οι ενωμένες σταυροφορικές δυνά­μεις Αγγλων, Φλαμανδών και Γερμανών απο­βιβάστηκαν στην περιοχή της Λισσαβώνας και μετά από μια ιστορική πολιορκία ελευθέ­ρωσαν το σπουδαίο αυτό λιμάνι του Ατλαντι­κού. Για τα επόμενα πενήντα χρόνια είχε επι­τευχθεί στρατιωτική ισορροπία μεταξύ των δύο στρατοπέδων.

Οι χριστιανοί βασιλείς αντιλαμβανόμενοι τον κίνδυνο που διέτρεχαν από τους νέους εισθολείς άλλαξαν πολιτική και στρατηγική, ευνοώντας την ύπαρξη και την ανάπτυξη μι­κρότερων αραβικών ηγεμονιών ανάμεσα στα εδάφη τους και στο βασίλειο των ισχυρών Αλμοχαβιδών. Στο πλαίσιο αυτής της «νέας τάξης πραγμάτων» αναδείχθηκαν ανεξάρτη­τοι ηγεμόνες της μουσουλμανικής Ανδαλουσίας όπως ο Ιμπντ Μαρντανίς, ο επονομαζό­μενος «βασιλιάς Λύκος». Αν και μουσουλμα­νικής καταγωγής, ο Μαρντανίς έτρεφε μεγά­λο μίσος κατά των Αλμοχαβιδών. Χρησιμοποι­ώντας χριστιανικά στρατεύματα και τακτικές εγκατέστησε την εξουσία του στη Σαραγόσα και στη Μούρθια, πολεμώντας με πάθος τους Βερβέρους. Το 1172, οπότε απεβίωσε εγκαταλελειμμένος από τους χριστιανούς συμμάχους του, ο Μαρντανίς είχε κατορθώ­σει να ισχυροποιήσει τη θέση του στην κε­ντρική Ισπανία υπό την ανοχή των χριστια­νών του Βορρά.

Το 1190 οι νέες επιδρομές των καστιλλιανικών στρατευμάτων σε αραβικά εδάφη, κα­τά παράβαση των διμερών συμφωνιών ειρή­νης, ώθησαν τον χαλίφη Αλ-Μανσούρ να με­ταφέρει ένα ισχυρό εκστρατευτικόν σώμα από την Αφρική στην Κόρδοβα. Ταυτοχρόνως οι χριστιανικές δυνάμεις υπό τον Αλφόνσο Η’ της Καστίλλης συγκεντρώνονταν στο Τολέ­δο με αντικειμενικό σκοπό να προωθηθούν νοτίως κατά των αραβικών θέσεων. Το θέρος του ιδίου έτους η εμπροσθοφυλακή των Καστιλλιανών συνετρίβη κατά τη μάχη της Σαλβατιέρα, ενώ με μια σειρά διαδοχικών επιτυχών τακτικών ελιγμών ο αραβικός στρατός υπερκέρασε τις χριστιανικές δυνά­μεις και τελικά τις κατατρόπωσε το 1195 στη μάχη της Αλάρκος. Χιλιάδες Καστιλλιάνοι και μέλη του ιπποτικού τάγματος της Καλατράβα εσκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίσθηκαν

Η καταστροφή των χριστιανικών δυνάμε­ων είχεν ως αποτέλεσμα την απώλεια των ο­χυρών θέσεων του τάγματος της Καλατράβα και πληθώρας περιφερειακών φρουρίων. Ο Αλφόνσος ταπεινωμένος εσυνθηκολόγησε με τους μουσουλμάνους, όμως ο μεγάλος μάγιστρος των ιπποτών της Καλατράβα (αγνοώ­ν επιδεικτικώς την συνθήκην ειρήνης και θέ­λων να εκδικηθεί την δεινήν ήττα τους) κα­τέλαβε το 1196 το προκεχωρημένο κάστρο της Σαλβατιέρα και εγκατέστησεν εκεί την νέα βάση τους, δημιουργών ένα σημαντικό ρήγμα και μια μόνιμη απειλή στα μετόπισθεν των Αράβων. Αν και σε δεινή θέση οι τολμη­ροί υπερασπιστές του φρουρίου, μετονομα­σμένοι πλέον σε ιππότες του τάγματος της Σαλβατιέρα, άντεξαν με πείσμα την αραβική πίεση. Στα βορειοανατολικά η αντεπίθεση των αραγωνικών στρατευμάτων στην κοιλά­δα του Εθρου, υπό την ηγεσία του Πέτρου Β’ της Αραγωνίας, ανάγκασε τους Αλμοχαθίδες να ανασυγκροτηθούν μειώνοντας τη σφοδρότητα και τη συχνότητα των επιθέσεών τους κατά των ιπποτών.

Το 1210 η εκεχειρία μεταξύ Καστίλλης και μουσουλμάνων έλαβεν τέλος. Εναν χρόνο αργότερον ο Αλφόνσος επανέλαβεν τις επιθέ­σεις του. Ο χαλίφης Αλ Ναζίρ αντέδρασεν α­στραπιαίως συγκεντρώσας στην Κόρδοβα ένα νέο εκστρατευτικό σώμα που προώθησεν γοργά προς την περιοχή της Σαλβατιέρα. Οι ιππότες δεν ημπόρεσαν να αναχαιτί­σουν τις υπέρτερες αραβικές δυνάμεις και περιορίστηκαν στην ασφάλεια των τειχών τους ελπίζοντες ότι οι χριστιανικές ενισχύ­σεις θα κατέφθαναν σύντομα. Η επάρκεια σε τρόφιμα και τα ισχυρά τείχη εστήριζαν το ηθικόν των πολιορκουμένων, οι οποίοι αν και εδέ­χοντο σφοδρά πίεση κατόρθωσαν να αντέξουν αρκετούς μήνες, μέχρι που το περιβόητο οχυρό εκυριεύθη τον Σεπτέμβριο του 1211. Η πτώση της Σαλβατιέρα είχε συμ­βολικόν χαρακτήρα για τον χριστιανι­κόν αγώνα, όμως ουσιαστικώς έ­δωσε την ευκαίριαν μεθοδικής αναδιοργανώσεως στους χριστιανούς.­

Η ΑΝΑΚΑΤΑΚΤΗΣΗ (1212-1492)

Η πτώση της αλμοχαβιδικής δυναστείας σηματοδότησε την έναρξη εμφύλιων συ­γκρούσεων μεταξύ των μουσουλμανικών η­γεμονιών και την ανάδειξη νέων περιφερεια­κών ανδαλουσιανών δυνάμεων. Οι νικηφόροι χριστιανικοί στρατοί μη συναντώντας αξιό­λογη και συντονισμένη αντίσταση προέλαυ- ναν ανενόχλητοι στην καρδιά της μουσουλ­μανικής Ανδαλουσίας, η οποία παρουσίαζε εικόνα ερήμωσης και φτώχειας. Μοναδικές εστίες αντίστασης ήταν πλέον μεμονωμένες φρουρές, που αποκλεισμένες σε ανίσχυρα κάστρα παραδίδονταν μετά από σύντομες διαπραγματεύσεις στους χριστιανούς βασι­λείς. Μέχρι το 1324 τα ισπανικά στρατεύματα είχαν καταλάβει την ξακουστή Σεβίλλη, τη Σικελία, τη Σαρδηνία, τις Κανάριες νήσους και τη Μαγιόρκα.

Μέσα στη γενική αναταραχή μόνον το βα­σίλειον της Γρανάδας στη νοτιοανατολική Ιβηρική παρέμενε ισχυρό και παρουσιαζόταν ως η τελευταία εστία αντίστασης και μοναδική ασφαλής περιοχή για τους εναπομείναντες αραβικούς πληθυσμούς της Ισπανίας. Σύντο­μα εκεί κατέφυγαν η αραβική αριστοκρατία, γεγονός που οδήγησεν τούς βασιλείς της Ισπανίας, στα ιπποτικά τάγματα και σε μια πληθώρα δυτικών σταυ­ροφορικών στρατευμάτων, ώστε εν τέλει να συγκεντρώ­σουν τις δυνάμεις τους στο Τολέδο ανενό­χλητες, υπό τις ευλογίες του πάπα Ιννοκέντιου Γ’.

Στις 20 Ιουνίου 1212 οι σταυροφόροι, υπερβαίνοντες τις προσωπικές διαμάχες τους, α­ναχαίτισαν τις αραβικές δυνάμεις σε διαδοχι­κές συγκρούσεις στη Μαλαγάνα και στην Καλατράβα. Σε αυτό το κρίσιμο σημείον οι Γάλλοι σταυροφόροι απεσύρθηκαν από την κοινή εκστρατεία ισχυριζόμενοι πως τα λάφυρα που τους διενεμήθησαν ήσαν ελάχιστα σε σχέση με αυτά που τους αναλογούσαν. Η διασπαστική κίνηση των Γάλλων δεν εμείωσεν την επιθετικήν ορμή των χριστιανών, οι οποίοι τε­λικώς συνήντησαν τον κύριον όγκον του στρα­τού των Βερβέρων στις 13 Ιουλίου στη θέση Λας Νάβας ντε Τολόθα. Η σύγκρουση που επηκολούθησε έμεινε ιστορική για τη σφοδρότητά της. Οι μουσουλμανικές δυ­νάμεις ηττήθησαν κατά κράτος και έκτοτε ο «ιερός» αγών των Αράβων στην Ιβηρικήν έλαβε καθαρώς αμυντικόν χαρακτήρα, ενώ η δυναστεία των Αλμοχαβιδών κατέρρευσεν ολοκληρωτικώς.

Πολυάριθμοι ένθερμοι μουσουλμάνοι πολεμιστές, φανατι­κοί οπαδοί του Ισλάμ και εξισλαμισμένοι Ισπανοί αγρότες, ήσαν όλοι έτοιμοι να συνεχίσουν  τον ιερό πόλεμο. Η πυκνοκατοικημένη και ο­ρεινή περιοχή της Γρανάδας έφθασε να α­ριθμεί τον 15^ον  αιώνα ένα εκατομμύριο κατοί­κους, που ημπορούσαν να παρέχουν στα αρα­βικά στρατεύματα πλεόνασμα ικανών και μα­χίμων ανδρών. Εφαρμόζοντες  αμυντικνή τα­κτική και στηριζόμενοι σε ένα σύμπλεγμα φρουρίων σε όλη την επικράτεια, οι εμίρηδες της Γρανάδας κατόρθωσαν  να αποτρέψουν τις ασυντόνιστες χριστιανικές απόπειρες ει­σβολής.

Στην βόρειον Αφρική το 1250 η νεοϊδρυθείσα μαροκινή δυναστεία των Βερβέρων Μαρινιδών απετέλεσεν τον φυσικνό διάδοχο των Αλμοχαβιδών, τους οποίους εξόντωσε μέχρι το 1269. Οι Μαρινίδες εκμεταλλευόμενοι το στρατηγικής σημασίας λιμάνι της Θέουτα, α­πέναντι από το Γιβραλτάρ, εστήριξαν την Γρανάδα ως το 1340 ενισχύοντες το θησαυρο­φυλάκιόν της με μεγάλες ποσότητες χρυσού και μεταφέροντες με τα πλοία τους άφθονο έμψυχο υλικό για την επάνδρωση του στρατού της. Οταν η Θέουτα κατελήφθη από τους Πορ­τογάλους, το 1415, η αφρικανική ενίσχυση για τους Μαυριτανούς τερματίστηκε.

Το 1340 ο σουλτάνος του Μαρόκου Αμπούλ Χασάν εκστράτευσε εναντίον των Ισπανών επικεφαλής 200 πολεμικών πλοίων και αφού συνέτριψε τον καστιλλιανικό στό­λο στα ανοικτά του Γιβραλτάρ, απεβίβασεν τον στρατόν του στην πόλη Αλγκεκίρας στη νότια Ισπανία. Τα ισχυρά μαροκινά στρατεύ­ματα ενισχυμένα από τον βασιλέα Γιουσούφ Α’ της Γρανάδας συνέθεταν μια επιβλητική δύναμη, ο πρώτος στόχος της οποίας ήταν η πολιορκία της πόλης Ταρίφα. Απέναντι στους σχεδόν τετραπλάσιους Βερβέρους ο Αλφόνσος ΙΑ’ της Καστίλλης κατόρθωσε με επίπο­νες προσπάθειες να αντιτάξει 12.000 πεζούς και 8.000 ιππείς, ενώ προς βοήθειά του προσέτρεξαν 1.000 ιππότες από την Πορτογαλία υπό τον βασιλέα Αλφόνσο Δ’, καθώς και απο­σπάσματα από τα τρία σημαντικότερα ιπποτικά τάγματα (της Αλκαντάρα, της Καλατράβα και του Σαντιάγκο). Η συμμαχική στρατιά πα­ρετάχθη κατά μήκος της όχθης του ποτα­μού Σαλάντο, με τους Καστιλλιάνους απένα­ντι στους Βερβέρους και τους Πορτογάλους αντίκρυ στους Γρεναδίνους.

Η σύγκρουση που ηκολούθησε χαρακτη­ρίσθηκε από ιδιαίτερη σφοδρότητα, καθώς όλοι εγνώριζαν πως από το αποτέλεσμά της θα εκρίνετο η έκβαση του μακροχρόνιου πο­λέμου. Στο αποκορύφωμα της συμπλοκής η φρουρά της πολιορκουμένης πόλεως με μιαν αιφνιδιαστική και προσχεδιασμένη έξοδο έπληξε την αφύλακτο και ανυπεράσπιστη πλευρά της μου­σουλμανικής παράταξης, προκαλούσε τρομερά σύγ­χυση στις γραμμές των Βερβέρων. Η απρό­σμενη επίθεση έκαμψε το ηθικό των τελευ­ταίων χαρίζοντας στους Καστιλλιάνους μια περίλαμπρη και ανέλπιστη νίκη. Η μανία των Ισπανών ήταν τέτοια ώστε κατά τη διάρκεια της καταδίωξης των υποχωρούντων Βερβέ­ρων χιλιάδες από αυτούς σφαγιάσθηκαν και ελάχιστοι αιχμάλωτοι επέζησαν. Η Γρανάδα έ­μεινε πλέον αβοήθητη, καθώς η αφρικανική δυναστεία των Μαρινιδών δεν ημπόρεσε ποτέ πάλιν να φανεί απειλητική για την Ιβηρική.

Η αυλαία του δράματος θα έπεφτε έναν αιώνα αργότερα στην καρδία του απομονω­μένου βασιλείου της Γρανάδας. Το 1479 τα ε­νοποιημένα βασίλεια της Καστίλλης και της Αραγωνίας αναζητούσαν μιαν ηθικήν αφορμή για να εισβάλουν στην αραβοκρατούμενη Γρανάδα. Η κατάληψη της στρατηγικής ση­μασίας πόλεως της Αλχάμα από τον μαρκήσιο του Κάδιξ Ροντρίγκο Πονσέ της Λεόν, προεκάλεσε την βίαιη αντίδραση του εμίρη της Γρα­νάδας Αμπού Χασάν, ο οποίος έσπευσε να «τι­μωρήσει τον θρασύτατον εισβολέα».

Ο «κύβος είχε ριφθεί» και το νεοπαγές βασιλικό ζεύγος Φερδινάνδου-Ισαβέλλας με την ευλογία του πάπα Σίξτου Δ’ οργάνωσε μια γιγαντιαία σταυροφορική εκστρατεία για να τιμωρήσει τον Χασάν. Συγκεντρώνοντας ένα στράτευμα αποτελούμενο από ιππότες, πυροβολικό, μηχανικούς ειδικευμένους σε πολιορκίες πόλεων, οπλουργούς, επαγγελματίες μισθοφόρους, Ελβετούς και Γερμα­νούς σαρισσοφόρους, Γάλλους και Αγγλους τυχοδιώκτες και εθελοντές ο ισπανικός στρατός άρχισε τις απαραίτητες προετοιμα­σίες. Ο ρόλος της Ισαβέλλας στην οργάνωση και στον συντονισμόν του νέου στρατεύμα­τος ήταν καθοριστικός. Επιβλέπουσα προ­σωπικώς τις προετοιμασίες των στρατιωτών η βασίλισσα εισήγαγε πρωτοποριακές μεθό­δους για την εποχήν της, συμβάλλουσα στην δημιουργία ενός νέου ιατρικού σώματος το οποίο ακολουθούσε κατά πόδας το στράτευ­μα στα πολεμικά πεδία. Επίσης διέταξε την συγκρότηση ενός ειδικού αποσπάσματος αγ­γελιοφόρων που θα εξησφάλιζε την απρό­σκοπτον ροή μηνυμάτων κατά τη διάρκειαν των επιχειρήσεων.

Ο ισπανικός στρατός που συγκεντρώθη­κε στην Κόρδοβα από την ξηρά, σε συνδυα­σμόν με τη δράση του κασπλλιάνικου στόλου που εμπόδιζε τον ανεφοδιασμόν των Μαυριτανών από τις αφρικανικές ακτές, κατάφεραν (δύσκολα αλλά προοδευτικά) να κάμψουν τελικώς την θαρραλέαν αντίσταση των Γρεναδίνων μαχητών. Οσες πόλεις και κάστρα συν­θηκολογούσαν με τον στρατό του Φερδινάνδου κατόρθωναν να παραμείνουν ανέπαφα, ενώ όσα αντεστέκοντο μετετρέποντο σε χαλάσματα και σι κάτοικοί τους εξανδραπο­δίζοντο. Το 1487 η Μάλαγα υπέκυπτε στον σταυροφορικό χείμαρρο και στις 2 Ιανουάρι­ου 1492 η χιλιοτραγουδισμένη Γρανάδα πα­ρεδίδετο ταπεινωμένη στους Ισπανούς βα­σιλείς Φερδινάνδο και Ισαβέλλα. «Κλάψε σαν γυναίκα για ό,τι δεν ημπόρεσες να υπερασπισθείς ως άνδρας», φέρεται πως είπε  στον γιο της τον Μποαμπντίλ η φημισμένη Φατιμά, μητέρα του τελευταίου μουσουλμάνου ηγεμόνος της Γρανάδας, καθώς αυτός αποχωρούσε ηττημένος από την πόλη του.

Το δάκρυ του Ισλάμ για τα χαμένα εδάφη εσηματοδότησε την α­νατολή της νέας ευρωπαϊκής υπερδυνάμεως, του ενιαίου καθολικού κράτους της Ισπα­νίας, το οποίον αντακατέστησε τις ανταγωνι­στικές Καστίλλη και Αραγωνία. Το ίδιον έτος τα ισπανικά στρατεύματα θα κατακτούσαν στο όνομα του βασιλέως Φερδινάνδου και τον «Νέον Κόσμο», την μακρινήν αμερικανικήν ήπειρο, ανοίγοντα μια νέα σελίδα στην ευρωπαϊκή και στην παγκόσμιον ιστορία της Λευκής Φυλής.