Η ΤΙΤΑΝΙΑ ΡΩΣΙΑ ΚΑΙ Ο ΜΕΓΑΣ ΦΡΕΙΔΕΡΙΚΟΣ

Στο λαβυρινθώδες θέατρο της ανθρώπινης ιστορίας, λίγες μορφές υψώνονται μεγαλύτερες από τον Φρειδερίκο τον Μέγα, τον χαρισματικό Πρώσο μονάρχη. Η ύπαρξή του, αν και βαθιά χαραγμένη στα χρονικά της ιστορίας, παρέχει μια ηχώ που αντηχεί στο πέρασμα του χρόνου, εκδηλούμενη στις πνευματικές εξορμήσεις που επεδίωξε και στις ανεξίτηλες εντυπώσεις που άφησε στον κόσμο της γεωπολιτικής. Ανάμεσα σε αυτές τις ποικίλες εντυπώσεις, οι στοχασμοί του για τη Ρωσία, το «τρομερό βόρειο θηρίο», δημιουργούν ένα εκτενές και συναρπαστικό πανόραμα σκέψης.

Ο Φρειδερίκος αντιλαμβανόταν τη Ρωσία ως ένα πανίσχυρο μεγάλο θηρίο ευρισκόμενο σε έναν ατάραχο  αιώνιο ύπνο, το ξύπνημά του οποίου θα ήταν ασφαλώς μια αναπόφευκτη αλλά επικείμενη καταστροφή η οποία θα έριχνε τεράστιες, ζοφερές σκιές στην παγκόσμια σκηνή. Η εκτίμησή του χαρισματικού μονάρχη δεν διαμορφώθηκε από αβάσιμες προκαταλήψεις ή από κάποιαν αιθέρια φαντασίωση, αλλά από μια πράγματι προφητική κατανόηση της λανθάνουσας ισχύος της Ρωσίας, κλειδωμένης στις απεριόριστες εκτάσεις της παγωμένης ερημιάς της και στην χαλύβδινη  θέληση του λαού της. Η διορατικότητά του ήταν τόσον οξεία όσο οι σιβηριανοί άνεμοι, και στοίχειωνε τον κόσμο της ευρωπαϊκής πολιτικής σαν την επικρεμάμενη δυσοίωνο σπάθη του Δαμοκλή.

Η Ρωσία, στο όραμα του Φρειδερίκου, ήταν μια απέραντη, ελάχιστα εξημερωμένη ερημιά, μια γη της οποίας η κρυμμένη δύναμη, μόλις αφυπνιζόταν πλήρως, θα υψωνόταν για να χτυπήσει στο επίκεντρο των ευρωπαϊκών υποθέσεων, προκαλώντας μια θυελλώδη αναταραχή. Ο τρόμος που προκαλούσε αυτή η ιδέα στη φαντασία των ανθρώπων ήταν παρόμοιος με τον τρόμο του σκότους, τρόμο που κατατρώει ένα παιδί που μένει μόνο του τη νύχτα. Ωστόσον, ο Φρειδερίκος, σαν στωικός λόγιος που κοιτάζει ένα απαγορευμένο κείμενο, δεν μπορούσε να γυρίσει την πλάτη του, καθώς η γοήτευσή του από τον κοιμισμένο γίγαντα αντανακλούσε τη μακάβρια ομορφιά που κρύβεται στην καρδιά μιας επικείμενης καταιγίδας.

Σαν ένα αδρανές ηφαίστειο, οι δυνατότητες της Ρωσίας κρύβονταν κάτω από το χιονισμένο εξωτερικό της, ξεγελώντας το ανυποψίαστο μάτι. Αλλά, αυτή η ισχυρή αυτοκρατορία, παρά τον υποτιθέμενο λήθαργό της, κρατούσε μέσα της μια λανθάνουσα, κοχλάζουσα δύναμη που μπορούσε να διαλύσει την ισορροπία του Παλαιού Κόσμου. Η απέραντη έκταση των ρωσικών εδαφών δεν ήταν παρά μια απόδειξη της ανεκμετάλλευτης ενέργειας του έθνους, μια προφητεία της επερχόμενης ανόδου του στο διεθνές προσκήνιο. Ήταν ένα θηρίο, αλλά όχι άβουλο. Ήταν μια οντότητα που διέθετε μιαν εξελιγμένη, ψυχρή, υπολογιστική νοημοσύνη, τυλιγμένη σε μιαν αυστηρή σιωπή.

Η ενδοσκόπηση του Φρειδερίκου στη Ρωσία δεν ήταν απλώς προϊόν πολιτικής οξύτητας. Γεννήθηκε επίσης από έναν βαθύ, αν και απρόθυμο, σεβασμό. Το τραχύ, σπαρτιατικό πνεύμα του ρωσικού λαού, η αυστηρή ανθεκτικότητά του απέναντι στους αδυσώπητους ρωσικούς χειμώνες, ήταν ένα θέαμα που ο Φρειδερίκος έβλεπε με θαυμασμό. Δεν μπορούσε παρά να αναγνωρίσει την τρομακτική δύναμη και την αδάμαστη σκληρότητα που κρύβεται μέσα σε ένα τέτοιο διαρκές και ανυπέρβλητο ψυχικό σθένος.

Ο Φρειδερίκος ο Μέγας πολέμησε εναντίον της Ρωσίας κυρίως κατά τη διάρκεια του Επταετούς Πολέμου (1756–1763), μιας σύγκρουσης όπου οι δύο χώρες είχαν μιαν ανάμεικτη και αιματηρή σχέση. Ενώ η Πρωσία υπέστη μια συντριπτική ήττα από τη Ρωσία και την Αυστρία στη Μάχη του Κούνερσντορφ το 1759, ο Φρειδερίκος πέτυχε επίσης μια δύσκολη αλλά αναποφάσιστη νίκη εναντίον των Ρώσων στο Τσόρνντορφ το 1758. Η μάχη και για τις δύο πλευρές ήταν πολύ «δαπανηρή» σε αίμα, αλλά ο πόλεμος έληξε απροσδόκητα καλά για την Πρωσία όταν η Ρωσία αποσύρθηκε, αφού ο νέος ηγέτης της, Πέτρος ο Γ΄, σύναψε ειρήνη το 1762. Το σημείο καμπής για την Πρωσία ήρθε με τον θάνατο της αυτοκράτειρας Ελισάβετ της Ρωσίας τον Ιανουάριο του 1762. Ο διάδοχός της, Πέτρος Γ΄, ήταν μεγάλος θαυμαστής του Φρειδερίκου και υπέγραψε αμέσως ανακωχή με την Πρωσία. Ακολούθησε μια συνθήκη ειρήνης, τερματίζοντας τη συμμετοχή της Ρωσίας στον πόλεμο και διασφαλίζοντας την επιβίωση της Πρωσίας. Ο Φρειδερίκος ο Μέγας ευνοούσε τον ορμητικό, επιθετικό πόλεμο με γρήγορα, ισχυρά και αποφασιστικά χτυπήματα για να συντρίψει τον εχθρό. Από την άλλη, η Ρωσία εφάρμοσε μια στρατηγική «στρατηγικής αποτροπής» ή «ενεργητικής άμυνας», με στόχο την αποδυνάμωση των αντιπάλων με την πάροδο του χρόνου, μέσω μη κινητικών μέσων και απορροφώντας προσχεδιασμένα την πίεση στο πεδίο της μάχης.

Ο Φρειδερίκος ο Μέγας είχε μια περίπλοκη σχέση με τη Ρωσία, την οποία θεωρούσε ως μια αναπτυσσόμενη στρατιωτική και πολιτική δύναμη στην Ευρώπη. Πολέμησε εναντίον των ρωσικών δυνάμεων στον Επταετή Πόλεμο, αρχικά υποτιμώντας τις, ενώ αργότερα ασχολήθηκε ενεργά με την ρωσοπρωσική διπλωματία και στρατηγική συνεργασία, όπως στον από κοινού με την Αικατερίνη τη Μεγάλη,  Διαμελισμό της Πολωνίας. Ενώ περιφρονούσε τους Ρώσους ως άτομα, θεωρώντας τους «οκνηρούς αλλά παθιασμένα εγωκεντρικούς», αναγνώριζε τη στρατηγική σημασία της κολοσσιαίας ρωσικής μάζας, του ρωσικού κράτους, και την ανάγκη διαπραγμάτευσης με τους ηγέτες του.

Η Ρωσία, που σιγά σιγά παρασύρθηκε σε νέους υπολογισμούς σχετικά με την ευρωπαϊκή ισορροπία δυνάμεων, εξακολουθούσε να είναι ένα ημιβάρβαρο κράτος. Στη διπλωματία, η Ρωσία μοιραζόταν με την υπόλοιπη Ευρώπη ελάχιστους μόνον από τους πολιτιστικούς δισταγμούς ή τις οικογενειακές αναστολές των Ευρωπαίων. Στον πόλεμο, οι Ρώσοι στρατιώτες ήσαν γνωστοί για τις υπερβολές τους. Το 1759, για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια του Επταετούς Πολέμου, ο πόλεμος στην κεντρική Ευρώπη επέστρεψε σε κάποια από την αγριότητα που ήταν ο κανόνας στον Τριακονταετή Πόλεμο. Η Αγγλίδα ιστορικός, μυθιστοριογράφος, βιογράφος και δημοσιογράφος Νάνσι Φρίμαν Μίτφορντ (Nancy Freeman-Mitford, 1904 –1973) γράφει: «Ακόμα και οι Αυστριακοί ήσαν τρομοκρατημένοι από τη συμπεριφορά των συμμάχων τους, των Ρώσων: Διέπραξαν κάθε θηριωδία κάτω από τον ήλιο και βίασαν τους πάντες, συμπεριλαμβανομένου του Δήμαρχου του Μπόιτεν (τώρα Μπίτομ της Πολωνίας, μιας πόλης στην Άνω Σιλεσία), του οποίου η σύζυγος είπε ότι πίστευε πραγματικά ότι οι Ρώσοι μπορεί να “κολλούσαν” με τις γυναίκες» [«Φρειδερίκος ο Μέγας» (Νέα Υόρκη: Harper & Row, 1970), σ. 229].

Ακόμα και ο ψύχραιμος Φρειδερίκος έμεινε έκπληκτος από τη συμπεριφορά των Κοζάκων. [Henri De Catt, «Φρειδερίκος ο Μέγας: Τα Απομνημονεύματα του Αναγνώστη του» (Βοστώνη και Νέα Υόρκη: Houghton Mifflin, 1917), τόμος II, σελ. 54] «Τα νέα που λαμβάνω για αυτούς τους βάρβαρους Κοζάκους κάνουν τις τρίχες μου να σηκώνονται όρθιες. Καίνε και σκοτώνουν τα πάντα στη φτωχή μου χώρα. Η πορεία τους είναι μια συνεχής αιματοβαμμένη παρέλαση κάθε πιθανής φρίκης. Ελπίζω ότι, κάποια από αυτές τις ημέρες, η θεία δικαιοσύνη θα εκδικηθεί για εμένα τους ηγέτες που διατάζουν ή επιτρέπουν τέτοιες αηδίες.»

Η αφήγηση ««Τίποτα παρόμοιο δεν είχε ξαναδεί κανείς από την εισβολή των Ούννων και ύστερα. Οι κάτοικοι κρεμάστηκαν αφού τους έκοψαν τις μύτες και τα αυτιά, τους ξεσχίσαν τα άκρα, τους άνοιξαν τα εντόσθια και τις καρδιές» εμφανίζεται σε μιαν αναφορά στο βιβλίο του Αλμπέρ Σορέλ «Η Ευρώπη υπό το Παλαιό Καθεστώς» (Albert Sorel  «Europe Under the Old Regime»), σελίδα 72, και παραπέμπει σε ένα εδάφιο από το επτάτομο έργο του Ερνστ Χέρμαν «Ιστορία του Ρωσικού κράτους» (Ernst Hermann, «Geschichte des russischen Staates», εκδόσεις Friedrich-Andreas Perthes, Gotha, 1832 – 1866), τόμος 5 – Περίοδος 1742/1775, σελίδα 142.

Σε αυτό το εδάφιο αναγράφεται : “Ο γενναίος Ρώσος Στρατάρχης Απράξιν, ήξερε γενικά πώς να εκφράζει το πολεμικό του θάρρος μόνο μέσω της πιο εξωφρενικής σκληρότητας, την οποία επέτρεπε στα στρατεύματά του να εκδηλώνουν  ατιμώρητα. Οι αναφορές των αξιωματικών από τους συμμάχους των Ρώσων, τους Αυστριακούς και τους Σάξονες που είχαν τοποθετηθεί στα ρωσικά στρατεύματα, αποτελούν τόσο συνεπή μαρτυρία για τις φρικαλεότητες που διέπραξαν, ώστε  δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε για υπερβολή την σχεδόν απίστευτη αφήγηση του Γιόχαν Βίλχελμ φον Άρτσενχολτς («Geschichte des siebenjährigen Krieges in Deutschland», Mannheim 1788) : «Τα ελαφρά στρατεύματα των Ρώσων, των Κοζάκων, των Καλμoύκων και των Τατάρων», αφηγείται αυτός ο διάσημος συγγραφέας της ιστορίας του Επταετούς Πολέμου, «που αριθμούσαν 12.000 άνδρες, λεηλάτησαν την γη διά πυρός και σιδήρου, με τρόπο πρωτοφανή στην Ευρώπη από την εποχή των Ούννων. Αυτά τα τέρατα δολοφονούσαν ή ακρωτηρίαζαν άοπλους ανθρώπους για την σατανική τους ευχαρίστηση. Τους κρέμαγαν από δέντρα ή τους έκοβαν τις μύτες και τα αυτιά. Άλλους τους έκοβαν τα πόδια, τους άνοιγαν τις κοιλιές και τους ξερίζωναν τις καρδιές. Από μανιασμένη κακία, έβαζαν φωτιά σε χωριά και χωράφια και, για να κάψουν ζωντανούς ανθρώπους, μερικές φορές περικύκλωναν τον τόπο που προοριζόταν για καταστροφή πριν τον πυρπολήσουν. Οι τάφοι καταστράφηκαν και τα κόκαλα σκορπίστηκαν τριγύρω. Ευγενείς και ιεροκήρυκες κομματιάζονταν, τοποθετούνταν γυμνοί σε αναμμένα κάρβουνα και βασανίζονταν με κάθε τρόπο. Τα παιδιά αφαιρούνταν από τους γονείς τους ή τα δολοφονούσαν μπροστά στα μάτια τους. Πολλές γυναίκες αυτοκτονούσαν για να ξεφύγουν από τη βιαιότητα αυτών των δημίων. Ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων κατέφυγε στο Ντάντσιχ….»”.

Το σύνηθες κλασικό διπλωματικό πλαίσιο διαλύθηκε όταν ο Φρειδερίκος και η αντίπαλός του, η Μεγάλη Αικατερίνη της Ρωσίας, διαπίστωσαν πως ότι η διπλωματική ευγένεια δεν υποκαθιστούσε πελώρια τα κέρδη που προσπορίζονταν από μια βάση ισχύος. Στα απομνημονεύματά του, ο Φρειδερίκος έγραψε έναν αφορισμό μάλλον πιο κατανοητό …… στην επαναστατική εποχή του Μάο Τσε Τουνγκ παρά σε οποιαδήποτε «χρυσή εποχή» της ευρωπαϊκής ισορροπίας δυνάμεων. Έγραψε στο «Histoire de mon Temps» του: «… τα βασιλικά στέμματα κερδίζονται μόνο μέσω των  μεγάλων όπλων». [Βλέπε τον Γερμανοεβραίο ιστορικό και δημοσιογράφο James Ellis Barker (1870-1948) στο βιβλίο του «Θεμέλια της Γερμανίας» («Foundations of Germany», Port Washington, εκδόσεις Kennikat Press, 1917, σελίδες 97-98)]

Για τον Φρειδερίκο, ο πόλεμος, αντί για μια αξιοθρήνητη τελευταία λύση παράγωγο αποτυχημένης διπλωματίας, άρα και καταληκτικό στάδιο της διπλωματίας, ήταν σχεδόν μια λυρική επιταγή. Ξεσπάει σε έναν θρήνο σαν κάποιος μυθολογικός Σίσυφος και εξηγεί την επί του προκειμένου αντίληψή του: «Το βόδι πρέπει να οργώσει το αυλάκι, το αηδόνι πρέπει να τραγουδήσει, το δελφίνι πρέπει να κολυμπήσει κιι εγώ, εγώ πρέπει να κάνω πόλεμο» [όπως αναφέρει εμφατικά ο Αμερικανοεβραίος ιστορικός και λαογράφος, εξειδικευμένος στην εβραϊκή κουλτούρα, Νάθαν Αουσούμπελ (1898-1986), στο ευμέγεθες και λεπτομερές βιβλίο του «Υπεράνθρωπος : Η ζωή του Φρειδερίκου του Μεγάλου» («Superman: The Life of Frederick the Great»), Νέα Υόρκη, εκδόσεις Ives Washburn, 1931, σελίδα. 634]

Στα χρόνια του λυκόφωτος της ζωής του, τα λόγια του Φρειδερίκου για τη Ρωσία ξεδιπλώνονταν σαν προφητικό όνειρο, αντανακλώντας τον τρόμο και το δέος ενός θεόπνευστου μάντη, ο οποίος γινόταν μάρτυρας μιας προφητικής αποκάλυψης : Διέκρινε έναν μελλοντικό «τελλουρικόν» ηγεμόνα της Ρωσίας που δεν είχε έλθει ακόμα, έναν αδίστακτο άνδρα που θα άπλωνε τα χαλύβδινα παγωμένα του δάχτυλα σε όλη την Ευρώπη, αναδιαμορφώνοντας το πολιτικό τοπίο με την ένταση ενός βόρειου ανεμοστρόβιλου. Παρακολουθούσε την αυξανόμενη σκιά του σλαβικού τιτάνα με έντονη επίγνωση των επιπτώσεών του στην αγαπημένη του Πρωσία και στην ισορροπία της Ευρώπης. Μπορεί να ειπωθεί πως προαισθάνθηκε την έλευση του Στάλιν !

Συμπερασματικά, η άποψη του Μεγάλου Φρειδερίκου για τη Ρωσία ήταν ένα μοναδικό μείγμα προσμονής και ανησυχίας. Έτρεφε βαθύ σεβασμό για τις δυνατότητες της Ρωσίας, σε συνδυασμό με έναν έμφυτο φόβο για την αλλαγή που θα μπορούσε να επιφέρει αυτή. Σαν μοναχικός παρατηρητής που κοιτάζει σε μια σκοτεινή, στροβιλιζόμενη άβυσσο, ο Φρειδερίκος κοίταζε σε βάθος τη Ρωσία, τον υπό διαμόρφωση αινιγματικό και ηπειρωτικό πολιτισμό του Βορρά, με μια διαρκή ανησυχία, που ήταν πράγματι, δικαιολογημένη.