Το “CCCP” του Λαβρόφ στην Αλάσκα Σηματοδοτεί την Επιστροφή της Αυτοκρατορίας

Ο Σεργκέι Βικτόροβιτς Λαβρόφ, Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας από το 2004, στέκεται μπροστά στην παγετώδη απεραντοσύνη της Αλάσκας, φορώντας ένα λευκό πουλόβερ κεντημένο με τα γράμματα CCCP – (Союз Советских Социалистических Республик) / ΕΣΣΔ (Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών), ένα περήφανο «λείψανο»-σφραγίδα μιας εξαφανισμένης τάξης που κάποτε κρατούσε τον μισό πλανήτη στην αγκαλιά της. Ο άνεμος της τούνδρας τον σαρώνει, σαν να κυκλώνει ένα αυτοκρατορικό μνημείο. Το κρύο δεν είναι μόνον παράγωγο του σκληρού κλίματος αλλά και της μνήμης : ο άθικτος παγετός των χαλύβδινων σχεδίων του Στάλιν και η γρανιτένια λαβή της σοβιετικής γεωπολιτικής.

Αυτή η ιδιάζουσα σκηνή συνδέει τη γεωγραφία της παλαιάς «Ρωσικής Αμερικής» με τη φασματική χαρτογραφία της ΕΣΣΔ, ωσάν ο Βερίγγειος Πορθμός να ήταν μια «ραφή» ανάμεσα σε δύο εποχές. Η στάση του Λαβρόφ έχει την ήρεμη εξουσιαστική περιφρόνηση ενός κομισσάριου, ενός «λαϊκού επιτρόπου», που επιθεωρεί ένα νέο σύνορο. Στο στήθος του προέχει το σοβιετικό αρκτικόλεξο, ένα λάβαρο για την «Ερυθρά Αυτοκρατορία», που βιομηχανοποιήθηκε με ιλιγγιώδη ταχύτητα, συνέτριψε τους εχθρούς της, εξωτερικούς και εσωτερικούς και στεκόταν ως ο ανατολικός πυλώνας σε έναν διαιρεμένο κόσμο. Τα γράμματα είναι μαύρα, το πουλόβερ είναι λευκό: Ιδού μια μονόχρωμη σημαία για μια πολυπολική αυγή.

Ο χρόνος είναι σαφώς υπολογισμένος. Ο «χρονισμός» του συμβάντος είναι καλοσχεδιασμένος :  Οι Πρόεδροι Τραμπ και Πούτιν συναντήθηκαν στο Άνκορατζ — μια πόλη κάποτε μακριά από το Κρεμλίνο, αλλά ακόμα εντός της τροχιάς της ρωσικής ιστορικής εμβέλειας —. Σε μία λιτή, μεστή και καλοσκηνοθετημένη κοινή τους εμφάνιση εμπρός από τις κάμερες ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Βλαντιμίρ Πούτιν, μετά από περίπου τρεις ώρες συνεχών συνομιλιών στην Αλάσκα, ετόνισαν την καλή τους επικοινωνία και τις εποικοδομητικές επαφές που προηγήθηκαν, οι οποίες όπως εδήλωσαν ήσαν «χρήσιμες και παραγωγικές». Ωστόσο, η αναμενόμενη και πολυσυζητημένη σύνοδος κορυφής των δύο ηγετών στο Άνκορατζ έληξε χωρίς αποτέλεσμα, δηλαδή χωρίς ουσιαστική συμφωνία για τερματισμό του ρωσο-ουκρανικού πολέμου. Ο Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ εδήλωσε ξεκάθαρα πως «από τον Ζελένσκι εξαρτάται πλέον η επίτευξη συμφωνίας».

Με την συνάντηση του Άνκορατζ ο Πρόεδρος Πούτιν εξήλθε από την «απομόνωση», όπου τον είχε βάλει η «Δύση» και οι διάφοροι «διεθνείς οργανισμοί», μετά από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Έγινε δεκτός από τον Αμερικανό Πρόεδρο στο Άνκορατζ με κάθε αρμόζουσα ύψιστη τιμή, του στρώθηκε κόκκινο χαλί (που από την εποχή του Αισχύλειου «Αγαμέμνονα» συμβολίζει τη δύναμη και η τοποθέτησή του παραπέμπει σε μεγαλοπρεπή υποδοχή), οπότε προφανώς και «αναβαθμίστηκε»  επικοινωνιακά : από τρελός επιθετικός διεθνής παρίας σε ισόνομο συνομιλητή και ομόλογο του Αμερικανού «πλανητάρχη».

Ο Ρώσος Πρόεδρος επέτυχε δύο μεγάλες «νίκες» : Η πρώτη είναι το γεγονός ότι από εκεί όπου εθεωρείτο από πολλούς ως μισάνθρωπος «εγκληματίας πολέμου», έδειξε πλέον να επανέρχεται ως ισότιμος συνομιλητής των ΗΠΑ στη διεθνή σκηνή. Η δεύτερη νίκη του ότι κατάφερε να κερδίσει χρόνο. Πρώτον, όμως είχε βαρύνουσα σημασία η εντυπωσιακή εικόνα της υποδοχής του με κόκκινο χαλί στις Ηνωμένες Πολιτείες και η βόλτα με το «Το Κτήνος» / «The Beast» (το θωρακισμένο προεδρικό αυτοκίνητο Cadillac CT6 που μετέφερε τον Ντόναλντ Τραμπ) — και τα δύο αποτελούν μια εξαιρετική μορφή αποκατάστασης της φήμης ενός φερόμενου ως εγκληματία πολέμου. Ήταν όντως μια φρικτή και αποτρόπαια εικόνα για πολλούς Ουκρανούς, η οποία επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι ο επικεφαλής του Κρεμλίνου εχαρακτήρισε την Ουκρανία «αδελφή» χώρα, παρά το γεγονός ότι εδώ και τρεισήμισι χρόνια την πλήττει ανηλεώς.

Σαφώς, ο Πρόεδρος Πούτιν μετά το Άνκορατζ έχει κερδίσει περισσότερο χρόνο για να προωθήσει τις δυνάμεις του πέραν από την πρώτη γραμμή. Δεν είναι σαφές εάν ο Τραμπ είναι αρκούντως εξοργισμένος ώστε τις επόμενες ημέρες να τολμήσει, μέσα στην παραφορά του, να επιβάλει δευτερεύουσες κυρώσεις. Ωστόσο, ο Πούτιν δεν φάνηκε καθόλου να συμπεριφέρεται σαν να βιάζεται, προτείνοντας μάλιστα περαιτέρω συναντήσεις και συνεχή εργασία. Ο χρόνος έχει ουσιώδη σημασία, καθώς η προσφάτως εκκινήσασα καλοκαιρινή επίθεση των Ρώσων είναι πολύ κοντά στη μετατροπή των τακτικών σταδιακών κερδών σε πάγιες στρατηγικές νίκες.

Ο Ρώσος Πρόεδρος εφάνηκε σε συγκεκριμμένα ζητήματα αμετάπειστος, εξακολουθώντας να μιλάει για τις «βασικές αιτίες» του πολέμου, ενώ ακουγόταν ψύχραιμος και  αδιάλλακτος. Μάλιστα, σε κάτι που ακουγόταν σαν απειλή, προειδοποίησε το Κίεβο και τους Ευρωπαίους συμμάχους του να μην αναμιχθούν σε οποιαδήποτε διαδικασία πιστεύει ότι έχει εμπλέξει τον Πρόεδρο Τραμπ.

Εδήλωσε απερίφραστα, δείχνοντας για μία ακόμη φορά την σχεδόν εχθρική στάση του απέναντι στην … έρπουσα Ευρώπη που τον απομόνωσε : «Αναμένουμε ότι το Κίεβο και οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα τα αντιληφθούν όλα αυτά με εποικοδομητικό τρόπο και δεν θα δημιουργήσουν εμπόδια, δεν θα επιχειρήσουν να διαταράξουν την αναδυόμενη πρόοδο με προκλήσεις και παρασκηνιακές ίντριγκες».

Τα δυσχερέστερα σημεία των διαπραγματεύσεων είναι αυτά που απομένουν να συμφωνηθούν στο πιθανό και ευκταίο τέλος. Σημαντική επίσης είναι η δήλωση του Προέδρου Τραμπ ότι «υπάρχουν κάποια σημαντικά ζητήματα που δεν έχουν επιλυθεί», καθώς υποδηλώνει μικρή πρόοδο σε θέματα όπως το ποια εδάφη θέλει ο Ρώσος Πρόεδρος και πότε θα γίνει η κατάπαυση του πυρός.

Η ενδυμασία του Λαβρόφ κατακρήμνισε αιώνες στε μια στιγμή. Εδώ είναι που το όραμα του πολυγραφότατου Γερμανού Εθνικομπολσεβίκου Ερνστ Νίκις (Ernst Niekisch, 1889-1967) για μια γερμανορωσική συμμαχία ενάντια στον δυτικό φιλελευθερισμό μεταλλάσσεται στο πολυπολικό στρατηγικό εγχειρίδιο του 21^ου  αιώνα: Όχι πλέον στρατοί που παρελαύνουν σε κοινές φάλαγγες στην Ευρώπη, αλλά ισχυρά σύμβολα που διασχίζουν τις ηπείρους για να σπάσουν το ψυχολογικό μονοπώλιο της Δύσης. Ο Λαβρόφ φοράει το ΕΣΣΔ -όπως έγραψε κάποτε ο Ρώσος πανκ ποιητής και ηγέτης του Ρωσικού «Εθνικού Μπολσεβίκικου Κόμματος» (1993-2007) Έντουαρντ Βενιαμίνοβιτς Λιμόνοφ (1943-2020)- φοράει την ίδια την ανυπακοή, την περιφρόνηση, επιδεικνύοντας μια ταυτότητα που η Δύση πιστεύει ότι έχει θαφτεί. Η Αλάσκα, που πουλήθηκε από τη Ρωσία στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1867, επιστρέφει ως θεατρική σκηνή, ως πεδίο μιας συγκρούσεως των αυτοκρατοριών που αναγεννώνται, όπου κάθε χειραψία μεταξύ Μόσχας και Ουάσινγκτον σκιάζεται από ένα φαρδύ παλαιό αυτοκρατορικό βιβλίο εκκρεμών λογαριασμών. Η φωτογραφία λειτουργεί σαν προπαγανδιστική τέχνη από τη σοβιετική εποχή, φορτωμένη αριστοτεχνικά με κάθε λεπτομέρεια: τα βουνά ως τείχος του φρουρίου, το πουλόβερ ως μανιφέστο, ο άνθρωπος ως απεσταλμένος κάποιας πελώριας φασματικής οντότητας που αρνείται να εξαφανιστεί !

Η επιγραφή ΕΣΣΔ στο στήθος του Σεργκέι Βικτόροβιτς είναι λιγότερο νοσταλγία και περισσότερο μια κωδικοποιημένη απειλή. Η ΕΣΣΔ του Στάλιν δεν ήταν ποτέ απλώς ένα σοσιαλιστικό σχέδιο. Ήταν μια αυτοκρατορική μεγα-δομή από κόκκινο γρανίτη, με τους πυλώνες της κτισμένους από τη σύντηξη του μαρξιστικού οικουμενισμού με την τσαρική εδαφικότητα. Ο Νίκις έβλεπε στη σοβιετική εξουσία ένα πρότυπο για ένα πειθαρχημένο, συλλογικό κράτος, ολότελα άτρωτο από τη σήψη του δυτικού ατομικισμού, και τώρα, δεκαετίες αργότερα, ο Λαβρόφ μεταφέρει αυτό το ισχυρό ψυχοδιανοητικό φορτίο στον στίβο της πολυπολικότητας. Αυτός είναι ένας Εθνικομπολσεβικισμός με ήπια ισχύ και εστίαση: κανένα άρμα μάχης στους δρόμους του πολύπαθου Βερολίνου, αλλά μια εικόνα σχεδιασμένη να οπλίσει την ιστορία, να υπενθυμίσει στον θεατή πως η πτώση της Σοβιετικής Ενώσεως ήταν απλώς ένας ελιγμός σε μια μακρύτερη εκστρατεία. Τα μυθιστορήματα του Λιμόνοφ στην αγγλόφωνη δισεβδομαδιαία εφημερίδα «Εξορία» / «eXile» (που εξέδιδε στη Μόσχα με τον Κονσταντίν Μπουκάρεφ το διάστημα1997-2008)  μετατρέπονται εδώ σε ένα είδος εγχειριδίου, κάθε σελίδα αναδεικνύει την προδοσία, την αντοχή, την επιμονή και την άρνηση να διαλυθεί το Μεγάλο Όραμα στην κοσμοπολίτικη ανωνυμία. Σε αυτό το πλαίσιο, το πουλόβερ του Ρώσου Υπουργού Εξωτερικών λέει στον κόσμο: η ΕΣΣΔ είναι όντως φορητή και ανθεκτική ως ιδέα, επιβιώνει πλέοντας μέσα στην κυκλοφορία του αίματος και μπορεί να περπατήσει διασχίζοντας την Αλάσκα, χωρίς να χάσει την ορμή και την δυναμική της.

Κάτω από αυτό το πολιτικοϊδεολογικό θέατρο βρίσκεται η εύθραυστη πραγματικότητα της συνόδου κορυφής. Οι αναφορές υπονοούν πολύσημες εκεχειρίες που διατηρούνται μόνον από την επιθυμία να διεκδικήσουν έναν τίτλο δημοσιεύσεων για «ανταλλαγές εδαφών», εκεχειρίες που φέρνουν στο νου παλαιές αυτοκρατορικές διαιρέσεις για τον αποκλεισμό της Ευρώπης από το τραπέζι σαν να είναι μια ηττημένη επαρχία δευτέρας διαλογής. Με τους όρους του Νίκις, καθώς η Ουάσινγκτον και η Μόσχα διαπραγματεύθηκαν πέρα και επάνω από τις «κεφαλές» των μικρότερων κρατών, αυτή είναι η στιγμή που ο Ατλαντισμός – ο θανάσιμος εχθρός του Ευρασιανικού Συγκροτήματος- φαίνεται πιο αδύναμος. Ο Στάλιν κάποτε έβαλε τον Ρούσβελτ και τον Τσώρτσιλ τον έναν  εναντίον του άλλου, ενώ παράλληλα εξασφάλιζε τη δική του σφαίρα κυριαρχίας και επιρροής. Τώρα, αυτός ο ελιγμός ήταν πιο διακριτικός αλλά έφερε αψεγάδιαστα  την ίδια αυτοκρατορική γραμματική. Η ΕΣΣΔ του Λαβρόφ είναι η παλαιά σημαία, που υψώνεται όχι σε πείσμα της Ουάσινγκτον, αλλά ως υπενθύμιση ότι η Μόσχα μπορεί ακόμα να υπαγορεύει όρους της ειρήνης και πολέμου, με τρόπους που κανένας αστείος τεχνοκράτης των Βρυξελλών δεν μπορεί να ανταγωνιστεί. Είναι το φάντασμα του Στάλιν που χαμογελά πίσω από βαθύχρωμα γυαλιά ηλίου, παρακολουθώντας να σχηματίζεται στο μόνιμα παγωμένο υπέδαφος μια νέα ευθυγράμμιση,  ευθυγράμμιση αναδιάταξης επιρροών και δυνατοτήτων.

Βρισκόμαστε στη νέα Εποχή των Αυτοκρατοριών, όπου η κατάκτηση είναι γραμμένη με σύμβολα και όχι με κινήσεις στρατευμάτων, αλλά η λογική παραμένει η ίδια. Η Σοβιετική Ένωση ως αυτοκρατορική δομή – συγκεντρωτική, ιδεολογικά οπλισμένη, εδαφικά αόρεστη – παρέχει το σχέδιο για τον ρόλο της Ρωσίας στην πολυπολική τάξη. Ο Νίκις θα έβλεπε αυτό το στοιχείο ως δικαίωση της στροφής του προς την Ανατολή, έναν ισχυρισμό ότι η «αυτοκρατορική ιδέα» πρέπει να επιβιώσει από την πολιτική μορφή που έφερε κάποτε. Ο Λιμόνοφ θα αποκαλούσε το πουλόβερ του Λαβρόφ «πράξη λογοτεχνίας», μια ζωντανή παράσταση γεωπολιτικής, στην οποία κάθε βελονιά χλευάζει απροσχημάτιστα τη νεοφιλελεύθερη τάξη. Αυτή είναι η αυτοκρατορική νοσταλγία που μετατρέπεται σε στρατηγική «παραστατική τέχνη» / «performance art», το είδος που παρακάμπτει τις πολιτικές οδηγίες και εντάσσεται απευθείας στη φαντασία φίλων και εχθρών. Μια «πολυδραστική μορφή τέχνης», που περιλαμβάνει ζωντανές δράσεις ή παραστάσεις από έναν ή περισσότερους καλλιτέχνες, συχνά σε ένα συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, και ενώπιον ενός κοινού. Αυτές οι δράσεις μπορεί να είναι προγραμματισμένες ή αυτοσχέδιες, και συχνά περιλαμβάνουν στοιχεία από διάφορες μορφές τέχνης, όπως εικαστικά, θέατρο, χορός, και μουσική.

Έτσι, η φωτογραφία, η συνάντηση και το σκηνικό σχηματίζουν ένα τρίπτυχο αυτής της νέας εποχής. Τα βουνά της Αλάσκας ανακαλούν την τελευταία φορά που ρωσικά αυτοκρατορικά λάβαρα κυμάτιζαν πάνω από αυτή τη γη. Το όνομα της ΕΣΣΔ ανακαλεί τις δεκαετίες που η Σοβιετική Ένωση έστρεψε τον μισό κόσμο στην τροχιά της. Η χειραψία του Προέδρου Πούτιν με τον Τραμπ θυμίζει την ψυχρότητα κάθε αυτοκρατορικής διπλωματίας. Εδώ η πολυπολικότητα γεννιέται ως μια εικόνα, μια χειρονομία, μια υπόδειξη ότι η Αυτοκρατορία μπορεί να επιστρέψει ντυμένη με πουλόβερ αντί για στολές. Ο χάρτης του Στάλιν, η θεωρία του Νίκις, η ερμηνεία του Λιμόνοφ: Αυτές είναι οι πρώτες ύλες τη πολυπολικότητας απέναντι στον μονοπολικό πλουτοκρατικό – φιλελεύθερο κόσμο. Ο Λαβρόφ, με γυαλιά ηλίου και σοβιετικά γράμματα, είναι ο αγγελιοφόρος της. Η Εποχή των Αυτοκρατοριών ζει ξανά, ενώ ο «καυτερός» παγετός της απλώνεται από τη Σιβηρία μέχρι τις ακτές της Αλάσκας ! Κανένας πόλεμος δεν τελείωσε ποτέ !