ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ

[...]
Υπακοή
σε μια υποβολή,
τόσο ισχυρότερη
όσο είναι πιο ομαδική,
πεποίθηση του δολοφόνου ότι διέπραξε μια πράξη θεάρεστη...
 


«Oι λεγόμενες εγκληματικές μάζες»

«Ψυχολογία των όχλων»
(Psychologie des foules,1895)

(και Ψυχολογία «των Μαζών» ή του Πλήθους»)

“Καθώς οι μάζες έπειτα από μια ορισμένη περίοδο διέγερσης μεταπίπτουν σε κατάσταση απλών ασυνείδητων αυτομάτων που οδηγούνται από υποβολές, φαίνεται δύσκολο να τις xαρακτηρίσουμε σε κάποια περίπτωση εγκληματικές. Διατηρώ εν τούτοις αυτόν τον εσφαλμένο χαρακτηρισμό γιατί καθιερώθηκε από ψuχoλoγικές έρευνες. Ορισμένες πράξεις των μαζών είναι ασφαλώς εγκληματικές, αν τις θεωρήσουμε καθαυτές, αλλό με τον ίδιο τρόπο που είναι εγκληματική η πράξη μιας τίγρης που κατασπαράζει έναν Ινδό, αφού πρώτα έχει αφήσει να τον πετσοκόψουν τα μικρά της για να τα διασκεδασει.

Τα εγκλήματα των μαζών προκύπτουν γενικά από μια ισχυρή υποβολή, και τα ότομα που έχουν λάβει μέρος σε αυτά στη συνέχεια είναι πεπεισμένα ότι υπάκουσαν σε ένα καθήκον. Αυτή δεν είναι καθόλου η περίπτωση του κοινού εγκληματία.

Η ιστορία των εγκλημάτων που διαπράχθηκαν από τις μάζες αποσαφηνίζει τα προηγούμενα:

Μπορούμε να αναφέρουμε ως τυπικό παράδειγμα τη δολοφονία του κuβερνήτη της Βαστίλης, Bernard René Jourdan, μαρκησίου de Launay. Μετά τηv κατάληψn αυτού του φρουρίου, ο κuβερνήτης, περικυκλωμένος από μια μάζα πολύ εξερεθισμένη, δεχόταν χτυπήματα από όλες τις πλευρές. Πρότειναν να τoν κρεμόσουν, να του κόψουν το κεφόλι ή να τον δέσουν στην ουρά ενός αλόγου. Καθώς αντιστεκόταν, χτύπησε από απροσεξία με μια κλοτσιά τον έναν από αυτούς που ήταν κοντά του, έναν άνεργο μάγειρα ονόματι Desnot. Κάποιος πρότεινε, και η πρότασή του επιδοκιμόστηκε από τη μάζα, το άτομο που χτυπήθηκε να αποκεφαλίσει τον κυβερνήτη.

« Εκείνος, άνεργος μάγειρος, ημι-ηλίθιος, που πήγε στη Βαστίλη για να δει τι γινόταν εκεί, κρίνει ότι, αφού αυτη είναι η γενική άποψη, η πράξη είναι πατριωτική, και πιστεύει επίσης ότι αξίζει ένα βραβείο αφανίζοντας ένα τέρας. Με ένα σπαθί που του δανείζει κάποιος, χτυπάει πάνω στο γυμνό αυχένα, αλλά, επειδή το σπαθί, άσχημα τροχισμένο, δεν έκοβε, βγάζει από την τσέπη του ένα μικρό μαχαίρι με μαύρη λαβή και καθώς ως μάγειρος ξέρει να δουλεύει τα κρέατα, περατώνει επιτυχώς την εγχείρηση» (Ύστερα ένα χασάπης ονόματι Mathieu Jouve Jourdan, πριόνισε το κεφάλι του δύσμοιρου αριστοκράτη και το κάρφωσε στην αιχμή μιας λόγχης. Αφού το γύρισαν επί κάποιες ώρες στους δρόμους μπροστά από το πλήθος που πανηγύριζε, την επομένη ημέρα το έρριξαν στο Σηκουάνα.)

Εδώ βλέπουμε καθαρά το μηχανισμό που επισημάναμε προηγουμένως : Υπακοή σε μια υποβολή, τόσο ισχυρότερη όσο είναι πιο ομαδική, πεποίθηση του δολοφόνου ότι διέπραξε μια πράξη θεάρεστη, καθώς και πεποίθηση φυσική, εφ΄όσον έχει με το μέρος του την ομόφωνη επιδοκιμασία των συμπολιτών του. Μια παρόμοια πράξη μπορεί να χαρακτηριστεί εγκληματική νομικά, αλλά όχι ψυχολογικά.

Οι γενικοί χαρακτήρες των μαζών που ονομάζονται εγκληματικές, είναι ακριβώς αυτοί που διαπιστώσαμε σε όλες τις μάζες : Ροπή στην υποβολή, ευπιστία, αστάθεια, υπερβολή των αισθημάτων, καλών ή άσχημων, εκδήλωση ορισμένων μορφών «ηθικότητας» κ.λπ. Θα ξαναβρούμε όλους αυτούς τους χαρακτήρες σε μία από τις μάζες που άφησαν ένα από τα πιο ζοφερά ενθύμια της ιστορίας μας: τα Σεπτεμβριανά 1. Παρουσιάζει άλλωστε μεγάλη αναλογία με αυτές τις μάζες που έκαναν τον Άγιο Bαρθoλομαίο 2.

Δανείζομαι τις λεπτομέρειες της αφήγησης από τον Ιππόλυτο Ταιν, ο οποίος τις άντλησε από τα χρονικά της εποχής. Δε γνωρίζουμε ακριβώς ποιος έδωσε την εντολή ή υπέβαλε να εκκενώσουν τις φυλακές σφάζοντας τους φυλακισμένους. Είτε ήταν ο Νταντόν, όπως αυτό φαίνεται πιθανό, είτε οποιοσδήποτε άλλος, λίγο ενδιαφέρει, το μόνο ενδιαφέρον γεγονός για μας είναι εκείνο της ισχυρής υποβολής, την οποία δέχτηκε η μάζα που επιφορτίστηκε με τη σφαγή. Η στρατιά των σφαγιαστών περιελάμβανε περίπου τριακόσια πρόσωπα και συνιστούσε τον τέλειο τύπο μιας ετερογενούς μάζας. Εκτός από έναν πολύ μικρό αριθμό επαγγελματιών αγυρτών, αποτελούνταν κυρίως από μικρεμπόρους και χειρώνακτες διαφόρων επαγγελμάτων : Υποδηματοποιούς, κλειδαράδες, κουρείς, κτίστες, υπαλλήλους, αχθοφόρους κ.λπ. Υπό την επίδραση της υποβολής που είχαν δεχτεί, είναι, (όπως ο μάγειρος που προαναφέρθηκε), τελείως πεπεισμένοι ότι εκπληρώνουν ένα πατριωτικό καθήκον. Εκτελούν ένα διπλό έργο, δικαστές και δήμιοι, και δεν θεωρούνται με κανέναν τρόπο ως εγκληματίες.

Πεπεισμένοι για τη σπουδαιότητα του ρόλου τους, αρχίζουν σχηματίζοντας ένα είδος δικαστηρίου, και αμέσως εμφανίζονται το μονομερές πνεύμα και η όχι λιγότερο μονομερής δικαιoσύνn των μαζών. Όταν είδαν τον σημαντικό αριθμό των κατηγορουμένων, απoφασίζουν κατ' αρχήν ότι οι ευγενείς, οι ιερείς, οι αξιωματικοί, οι υπηρέτες του βασιλιά, δηλαδή όλα τα άτομα των οποίων το επάγγελμα και μόνο είναι μια απόδειξη ενοχής στα μάτια ενός «καλού πατριώτη», θα σφαγιαστούν σωρηδόν χωρίς να υπάρχει ανάγκη για ειδική απόφαση. Τους υπόλοιπους θα τους κρίνουν σύμφωνα με τηv όψη και τη φήμη. Αφού η στοιχειώδης συνείδηση της μάζας ικανοποιηθεί με αυτόν τον τρόπο, θα μπορέσει να προχωρήσει νόμιμα στη σφαγή και να δώσει ελεύθερη διέξοδο στα ένστικτα της αγριότητας, των οποίων τη γένεση έδειξα αλλού και τα οποία οι ομάδες έχουν τη δύναμη να αναπτύσσουν σε έναν υψηλό βαθμό.

Αυτά δεν θα εμποδίσουν άλλωστε (μιας που αυτό είναι νόμος μεταξύ των μαζών) τη συνακόλουθη εκδήλωση όλλων αντίθετων αισθημάτων, όπως μια ευαισθησία συχνά το ίδιο υπερβολική με τηv αγριότητα. «Έχουν τη διαχυτική συμπάθεια και τηv ενεργητική ευαισθησία του παρισινού εργάτη. Στο μοναστήρι, ένας ομόσπονδος, μαθαίνοντας ότι επί είκοσι έξι ώρες είχαν αφήσει τους φυλακισμένους δίχως νερό, ήθελε οπωσδήποτε να εκτελέσει τον αμελή δεσμοφύλακα, και θα το έκανε δίχως να το ζητήσουν οι ίδιοι οι φυλακισμένοι. Όταν ένας φυλακισμένος αθωώνεται (από το αυτοσχέδιο δικαστήριό τους), δεσμοφύλακες και δήμιοι, όλοι μαζί τον αγκαλιάζουν με ορμή, τον επευφημούν καθ' υπερβολή» και μετά επιστρέφουν να σκοτώσουν τους άλλους.

Στη διάρκεια της σφαγής δεν παύει να βασιλεύει μια αξιαγάπnτη ευθυμία. Χορεύουν και τραγoυδoύν γύρω από τα πτώματα, διαθέτουν παγκάκια «για τις κυρίες», που χαίρονται να βλέπουν να σκοτώνουν τους αριστοκράτες. Συνεχίζουν επίσης να εκφράζουν μια ιδιαίτερη δικαιοσύνη. Όταν ένας δήμιος παραπονέθηκε, στο μοναστήρι ότι οι κυρίες που κάθονται λίγο μακριά δεν βλέπουν καλά και ότι μερικοί βοηθοί μόνον έxoυv τη χαρά να χτυπούν τους αριστοκράτες, αναγνωρίζουν τηv ορθότητα της παρατήρησης και αποφασίζουν να κάνουν έτσι ώστε τα θύματα να περνούν αργά ανάμεσα σε δύο σειρές σφαγέων, που δεν θα μπορούν να χτυπούν παρά με τη λαβή του σπαθιού για να παρατείνουν το μαρτύριο. Στο δεσμωτήριο τα θύματα ρίχνονται τελείως γυμνά, πετσοκομμένα επί μισή ώρα. Κατόπιν, όταν όλοι έχουν δει καλά, τους αποτελειώνουν ανοίγοντάς τους τηv κοιλιά.

Οι σφαγείς αλλού έχουν πολύ λεπτή συνείδηση και εκδηλώνουν τηv ηθικότητα, της οποίας ήδη επισημάναμε τηv ύπαρξη στην καρδιά των μαζών. Παραδίδουν πάνω στο τραπέζΙ των επιτροπών τα χρήματα και τα κοσμήματα των θυμάτων. Σε όλες τους τις πράξεις ξαναβρίσκουμε πάντα αυτές τις στοιχειώδεις μορφές του συλλογισμού, χαρακτηριστικές της ψυχής των μαζών.

Έτσι, μετά τη σφαγή των δώδεκα ή δεκαπέντε εκατοντάδων εχθρών του έθνους, κάποιος nαpατηρεί, και αμέσως η πρότασή του γίνεται δεκτή, ότι οι άλλες φυλακές, που έχουν γέρους ζητιάνους, αλήτες, νεαρούς φυλακισμένους, στην πραγματικότητα φιλοξενούν άχρηστα στόματα, από τα οποία θα ήταν καλό να απαλλαγούν. Εξ άλλου, βρίσκονται σίγουρα ανάμεσά τους εχθροί του λαού τέτοιοι όπως, για παράδειγμα, κάποια κυρία Delarue, χήρα ενός δnλητηριαστη: «Πρέπει να είναι εξοργισμένη που βρίσκεται στη φυλακή. Αν μπορούσε, θα έβαζε φωτιά στο Παρίσι, πρέπει να το έχει πει, ναι το έχει πει ! Ακόμα μια σάρωση λοιπόν !». Η απόδειξη φαίνεται προφανής και όλοι σφάζονται χονδρικώς, συμπεριλαμβανομένων και πενήντα παιδιών από δώδεκα μέχρι δεκαεπτά ετών, τα οποία άλλωστε, τα ίδια, …. θα μπορούσαν να γίνουν εχθροί του έθνους και συνεπώς, έπρεπε να αφανιστούν.

Έπειτα από μια εβδομάδα «δουλειάς» όλες αυτές οι επιχειρήσεις είχαν πλέον τελειώσει, οπότε οι σφαγείς μπόρεσαν να …. ονειροπολήσουν εν ειρήνη. Βαθιά πεπεισμένοι ότι είχαν ευεργετήσει την πατρίδα, έφθασαν να ζητήσουν μιαν ανταμοιβή από τις αρχές. Αυτοί με το μεγαλύτερο ζήλο απαίτησαν επίσης και ένα παράσημο ! Η ιστορία της Κομμούνας του 1871 μάς παρέχει πολλά ανάλογα γεγονότα. Η αυξανόμενη επιρροή των μαζών και οι διαδοχικές συνθηκολογήσεις των αρχών ενώπιόν τους θα δώσουν σίγουρα κι άλλα από αυτά τα γεγονότα.”

Charles-Marie Gustave Le Bon


1. «Σεπτεμβριανά» (Massacres de Septembre) : Το απόγευμα της 2ας έως το βράδυ της 7ης Σεπτεμβρίου1792. Στην αρχή ξεκίνησε μια λυσσαλέα επίθεση ενάντια σε μιαν ομάδα ανυπότακτων κληρικών που μεταφέρονταν στη φυλακή της Αμπαί και σφαγιάσθηκαν 116 ιερείς από τους 160 από τους φρουρούς τους. Στη συνέχεια οι σφαγιαστές («Σεπτεμβριστές») πήγαν στις φυλακές του Παρισιού, «δίκασαν» με συνοπτικές διαδικασίες και εκτέλεσαν με εθελοντές δήμιους, μέσα σε σκηνές φρίκης και ασέλγειας μεγάλο αριθμό κρατουμένων, ευγενείς, ανυπότακτους κληρικούς και ελάχιστους κατάδικους του κοινού ποινικού δικαίου, σκοτώνοντας αδιάκριτα άνδρες, γυναίκες, μεταξύ των οποίων την φίλη της βασίλισσας πριγκίπισσα του Λαμπάλ και ανήλικα παιδιά.

Στα φρικτά γεγονότα πρωταγωνίστησαν οι επαρχιακοί «Ομόσπονδοι» εθελοντές, (που παρέμεναν στην πόλη μετά την άφιξή τους τον Ιούλιο), οι Εθνοφρουροί και οι Αβράκωτοι, με την υποστήριξη αστυνομικών, που ήταν υπεύθυνοι για τη φύλαξη (!) των δικαστηρίων και των φυλακών, οι Κορδελιέροι, η επαναστατική Κομμούνα και επαναστατικά τμήματα του λαού των Παρισίων.

Υποκινητές των γεγονότων ήταν ο αιμοδιψής και δύσμορφος μανιακός γιατρός Ζαν-Πωλ Μαρά, (κατοπινό ίνδαλμα των Μπολσεβόκων) ο οποίος με δημοσιεύματα και αφίσες καλούσε το λαό στη σφαγή των ευγενών και των ανυπότακτων κληρικών. Κυρίως όμως υπεύθυνος ήταν ο νομικός Ζωρζ Ζακ Δαντών, υπουργός Δικαιοσύνης και επί κεφαλής του προσωρινού Εκτελεστικού Συμβουλίου, που θα μπορούσε να σταματήσει τις σφαγές, αλλά δεν έκανε τίποτα, καθώς μιλούσε για «αναγκαία δικαιοσύνη». Η Κομμούνα αποζημίωσε τους σφαγιαστές για τις ημέρες εργασίας που έχασαν ασχολούμενοι με την δολοφονία των αιχμαλώτων !

Αυτό το ανατριχιαστικό επεισόδιο της Γαλλικής Επανάστασης άφησε 1.100-1.600 νεκρούς στο Παρίσι και 150 νεκρούς στην υπόλοιπη Γαλλία. Αυτές οι σφαγές συγκαταλέγονται στις κορυφαίες της τερατώδους επαναστατικής βίας, τουλάχιστον στην πρωτεύουσα (διότι σε άλλες εποχές, θα υπάρξουν άλλες ανάλογες κτηνωδίες, όπως για παράδειγμα, οι μαζικοί πνιγμοί των γυναικοπαίδεων και γερόντων της Νάντης).

2. «Σφαγή του Αγίου Βαρθολομαίου» (Massacre de la Saint-Barthélemy) : H σφαγή των Γάλλων προτεσταντών (Ουγενότων) από τους Καθολικούς στο Παρίσι στις 24 Αυγούστου 1572, ανήμερα της εορτής του Αγίου Βαρθολομαίου. Η σφαγή αυτή διήρκεσε δύο τουλάχιστον μέρες στην πρωτεύουσα και επεκτάθηκε στην επαρχία. Υπολογίζεται ότι περίπου πέντε χιλιάδες άνθρωποι θανατώθηκαν στο Παρίσι. Τα σπίτια παραβιάζονταν και οι Ουγενότοι σέρνονταν έξω και σφάζονταν οικογενειακά. Οι Ουγενότοι ευγενείς της ακολουθίας του Ερρίκου της Ναβάρρας που είχαν εγκατασταθεί στο Λούβρο, καλούνταν στα βασιλικά διαμερίσματα και εκτελούνταν ένας ένας καθώς έμπαιναν. Ο δούκας ντε λα Ροσεφουκώ, που …..είχε παίξει τένις με τον βασιλιά την προηγουμένη, θανατώθηκε στο σπίτι του από μασκοφόρους που είχαν έλθει, όπως νόμισε, να τον καλέσουν σε χορό μεταμφιεσμένων της αυλής.

Οι νεκροί δεν ήταν όλοι Ουγενότοι : Κάποιοι βρήκαν την ευκαιρία ν΄απαλλαγούν από ανεπιθύμητους συζύγους, από οικονομικούς ανταγωνιστές, από πλούσιους συγγενείς που καθυστερούσαν να πεθάνουν, ακόμη και από ακαδημαϊκούς αντιπάλους. Αρκούσε η απλή πληροφόρηση των ενόπλων στο δρόμο ότι στο συγκεκριμένο σπίτι κατοικούσε κάποιος Ουγενότος. Η σφαγή συνοδευόταν από λεηλασία στην οποία επιδόθηκαν και μέλη της βασιλικής αυλής. Στις 26 του μηνός ο βασιλιάς διέσχισε με πομπή τους γεμάτους πτώματα δρόμους και διαβεβαίωσε το Παρλαμέντο των Παρισίων ότι αυτός είχε διατάξει την εξολόθρευση των Ουγενότων. Στις 28, μαζί με την βασιλομήτορα Αικατερίνη των Μεδίκων και την αυλή του, περιήλθε πολλές εκκλησίες ευχαριστώντας τον Θεό για την «….εξάλειψη της αίρεσης και τη σωτηρία της βασιλικής οικογένειας».


Μετάφραση (από την επανέκδοση του 1988, των εκδόσεων Presses universitaires de France, “Collection Quadrige”) & Επιμέλεια : Γ. Ηλιόπουλος
  

Share This !

2022 ALL RIGHTS RESERVED COPYRIGHT ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΊ ΑΝΤΊΛΑΛΟΙ